આજીવિકા કાર્યક્રમ: જોડાતાં પહેલાં કલાક અને કમાણી આંકો

કોઈ આજીવિકા કાર્યક્રમમાં જોડાતાં પહેલાં બે આંકડા કાઢો: અઠવાડિયે ખરેખર કેટલા કલાક લાગશે (આવવું-જવું, ખરીદવું અને વેચવું સહિત), અને દરેક ખર્ચ અને લોન હપ્તા પછી દર મહિને હાથમાં શું બચશે. બીજાને પહેલાથી ભાગો તો કલાકદીઠ કમાણી મળે, જેને તમે સ્થાનિક મજૂરી કે બીજા વિકલ્પો સાથે સરખાવી શકો. DAY-NRLM હેઠળ SHG સાથે જોડાયેલાં આજીવિકા કામ, RSETI સ્વરોજગાર કોર્સ અને DDU-GKY પ્લેસમેન્ટ-લિંક્ડ ટ્રેનિંગ જેવા કાર્યક્રમો આવક વધારી શકે, પણ આંકડા ટ્રેડ, સીઝન અને બજાર મુજબ ઘણા જુદા હોય છે. અહીંના આંકડા નવેમ્બર 2026 સુધીના છે અને ફક્ત ઉદાહરણ છે; વિગતો તમારી બ્લોક ઓફિસ, SRLM સ્ટાફ કે ટ્રેનિંગ સેન્ટર પાસે તપાસો.

ત્રણ પ્રકારના કાર્યક્રમ, ત્રણ જુદા હિસાબ

RSETI કોર્સ મફત અને રહેણાંક હોય છે, ટ્રેડ મુજબ સામાન્ય રીતે આશરે એક અઠવાડિયાથી છ અઠવાડિયા. DDU-GKY કોર્સ સામાન્ય રીતે ત્રણ, છ, નવ કે બાર મહિનાના હોય છે, અને સત્તાવાર જવાબોમાં ટ્રેનિંગ પાર્ટનર માટે લઘુતમ પ્લેસમેન્ટ લક્ષ્ય તાલીમ પામેલા ઉમેદવારોના 70% ગણાવ્યું છે. તમારા કોર્સના આંકડા સેન્ટર પાસેથી જ માગો.

પગલું 1: સાચા કલાક ગણો

લોકો કલાક ઓછા આંકે છે કારણ કે ફક્ત "મુખ્ય" કામ ગણે છે. એક સામાન્ય અઠવાડિયા માટે આ બધું ઉમેરો:

• મુખ્ય કામ (દૂધ દોહવું, સિલાઈ, રસોઈ, દુકાન ખુલ્લી રહેવાના કલાક)
• માલ ખરીદવો (ઘાસચારો, કાપડ, કાચો માલ)
• બજાર, બેંક, SHG મીટિંગ સુધી આવવું-જવું
• વેચવું, ડિલિવરી, પેમેન્ટ વસૂલવું
• સફાઈ, જાળવણી, હિસાબ રાખવો
• પરિવારના સભ્યોના કલાક

એક સામાન્ય અઠવાડિયું અને એક વ્યસ્ત અઠવાડિયું (જેમ કે તહેવારની સીઝન)નું કોષ્ટક બનાવો.

પગલું 2: માસિક આવક અને ખર્ચનો અંદાજ

સ્થાનિક, વર્તમાન ભાવ લો. તમારા SHG કે VOની એવી સભ્યોને પૂછો જે પહેલેથી આ જ કામ કરે છે. લખો:

• સામાન્ય અને નબળા મહિનામાં અંદાજિત વેચાણ
• કાચો માલ, ખાણ, વીજળી, ભાડું, પેકેજિંગ
• લોન હપ્તો (EMI કેલ્ક્યુલેટરથી તપાસો)
• રિપેર, પશુ ડોક્ટર કે જાળવણીનો મહિનાનો સરેરાશ ખર્ચ
• નુકસાન (પશુની બીમારી, ન વેચાયેલો માલ, પરત)

પગલું 3: કલાકદીઠ કમાણી કાઢો

ચોખ્ખી માસિક કમાણી = વેચાણ − બધા ખર્ચ − લોન હપ્તો

કલાકદીઠ કમાણી = ચોખ્ખી માસિક કમાણી ÷ માસિક કલાક

પછી એટલા જ કલાકમાં સ્થાનિક મજૂરી કે નોકરીથી થતી કમાણી સાથે સરખાવો. જાહેર થયેલું લઘુતમ વેતન રાજ્ય અને કામના પ્રકાર મુજબ જુદું હોય છે; જૂના આંકડાને બદલે તમારા રાજ્યના શ્રમ વિભાગના વર્તમાન દર જુઓ.

ઉદાહરણ: બે ગાય વિરુદ્ધ સિલાઈ

SHG સભ્ય મીના વિચારે છે કે ₹1,20,000ની SHG-લિંક્ડ લોનથી બે ગાય ખરીદે કે ₹40,000ના મશીન અને સ્ટોકથી સિલાઈ કરે.

ડેરી (ઉદાહરણ):

• વેચેલું દૂધ: રોજ 14 લિટર × ₹40 × 30 દિવસ = ₹16,800
• ખાણ, ઘાસચારો, પશુ ડોક્ટર, વીમો: ₹9,000
• લોન હપ્તો (₹1,20,000 પર 7%થી 3 વર્ષ): ₹3,705
• ચોખ્ખું: ₹16,800 − ₹9,000 − ₹3,705 = ₹4,095
• કલાક: તેના રોજ 4 કલાક અને પતિનો રોજ 1 કલાક = 5 × 30 = 150 કલાક
• કલાકદીઠ કમાણી: ₹4,095 ÷ 150 = આશરે ₹27

સિલાઈ (ઉદાહરણ):

• વેચાણ: ₹12,000
• માલ અને વીજળી: ₹4,800
• લોન હપ્તો (₹40,000 પર 7%થી 3 વર્ષ): ₹1,235
• ચોખ્ખું: ₹12,000 − ₹4,800 − ₹1,235 = ₹5,965
• કલાક: રોજ 6 કલાક × 25 દિવસ = 150 કલાક
• કલાકદીઠ કમાણી: ₹5,965 ÷ 150 = આશરે ₹40

જવાબ આપોઆપ નક્કી નથી થતો. લોન ચાલે ત્યાં સુધી ડેરીમાં કલાકદીઠ કમાણી ઓછી છે, પણ લોન પૂરી થાય ત્યારે તેની પાસે ઉત્પાદક પશુ રહે છે અને ચોખ્ખી આવક વધુ (આશરે ₹7,800) થાય છે, જો દૂધ એટલું જ રહે. સિલાઈ હાલ કલાકદીઠ સારું આપે છે પણ ઓર્ડર પર આધાર રાખે છે. નબળા મહિના પણ મહત્ત્વના છે: ઉનાળામાં દૂધ 9 લિટર થઈ જાય તો ડેરીની ચોખ્ખી આવક ₹6,000 ઘટીને તે મહિને ખોટમાં જાય.

પગલું 4: તંગીના મહિના તપાસો

તમારા સૌથી ખરાબ સંભવિત મહિના માટે આ જ હિસાબ કરો. ચોખ્ખી આવક માઇનસમાં જાય તો બચત કે નાની લોન જોઈએ. જે કામ સારા મહિનામાં સારું આપે પણ નબળા મહિનામાં હપ્તો ન કાઢી શકે, તે તમને બીજેથી ઉધાર લેવા મજબૂર કરશે. અનિયમિત આવકમાં બજેટની ગાઇડ બફર બનાવવાની રીત બતાવે છે.

પગલું 5: શરૂઆતનો ખર્ચ ગણો

ટ્રેનિંગ અને સેટઅપમાં પણ સમય અને પૈસા લાગે છે. રહેણાંક કોર્સ એટલે મજૂરી કે ઘરથી કેટલાક દિવસ દૂર રહેવું; પ્લેસમેન્ટ-લિંક્ડ કોર્સમાં કેટલાક મહિના કમાણી વગર અને પછી શહેરમાં જવું પડી શકે. ટ્રેનિંગ દરમિયાન છૂટેલી મજૂરી, આવવું-જવું, કોઈ સંપત્તિમાં પોતાનો ફાળો, અને પહેલા મહિનાની કાર્યકારી મૂડી ઉમેરો. યુનિટને સ્થિર કમાણીમાં ત્રણ મહિના લાગે, તો શરૂઆતના ખર્ચને અંદાજિત માસિક ચોખ્ખી આવકથી ભાગીને જુઓ કે તે વસૂલ કરવામાં કેટલા મહિના લાગશે. દા.ત., ₹12,000નો શરૂઆતનો ખર્ચ મહિને ₹4,000થી ત્રણ મહિનામાં વસૂલ થાય.

પગલું 6: પ્રવેશ પહેલાં પૂછવાના પ્રશ્નો

• આ કામમાં હાલની સભ્યો સારા અને ખરાબ મહિનામાં ખરેખર કેટલું કમાય છે?
• માલ કોણ ખરીદે છે, કયા ભાવે, અને પેમેન્ટ ક્યારે કરે છે?
• કઈ ટ્રેનિંગ મળે છે, કેટલા સમયની, અને પછી મદદ મળે છે?
• પ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમ માટે: નોકરી ક્યાં છે, હાથમાં કેટલો પગાર આવશે, અને ત્યાં ભાડું-ખાવાનું કેટલાનું થશે?
• પશુ મરી જાય, મશીન તૂટી જાય કે હું બીમાર પડું તો શું થશે? શું વીમો મળે છે?
• શું કોઈ ફી છે? RSETI અને DDU-GKY ટ્રેનિંગ જેવા સરકારી કાર્યક્રમો તાલીમાર્થીઓ માટે મફત હોવા જોઈએ; "પ્રવેશ અપાવવા"ના નામે પૈસા માગનારાથી સાવધ રહો.

માપદંડ તરીકે લખપતિ દીદી

લખપતિ દીદી લક્ષ્યમાં એવી SHG સભ્ય ગણાય છે જેની ઘરેલુ આવક વર્ષે ઓછામાં ઓછી ₹1 લાખ હોય અને ઓછામાં ઓછી ચાર સીઝન કે બિઝનેસ ચક્ર સુધી ટકી રહે, એટલે સરેરાશ આશરે ₹8,300 મહિને. આ ઉપયોગી માપદંડ છે, પણ તે બધા સ્રોતોથી ઘરની કુલ આવક છે, કોઈ એક કામની કમાણી નહીં. લોનની માહિતી માટે NRLM SHG લોન અને લખપતિ દીદી જુઓ.

મુખ્ય મુદ્દા

• સામાન્ય અને વ્યસ્ત અઠવાડિયા માટે દરેક કલાક ગણો, જેમાં આવવું-જવું, વેચવું અને પરિવારની મદદ પણ હોય.
• ચોખ્ખી કમાણી = વેચાણમાંથી બધા ખર્ચ અને લોન હપ્તો બાદ; કલાકથી ભાગો તો કલાકદીઠ કમાણી મળે.
• ઉદાહરણમાં લોન ચાલુ હતી ત્યારે ડેરીથી આશરે ₹27 અને સિલાઈથી આશરે ₹40 કલાકદીઠ મળ્યા.
• હંમેશાં સૌથી ખરાબ મહિનો તપાસો; માઇનસમાં જાય તો લોન ઘટાડો કે પહેલાં બચત બનાવો.
• હાલની સભ્યો અને ટ્રેનિંગ સેન્ટર પાસેથી સાચા આંકડા પૂછો, અને મફત કાર્યક્રમમાં જોડાવા એજન્ટને ક્યારેય પૈસા ન આપો.

સંબંધિત માર્ગદર્શિકા: સ્કિલ કોર્સમાં પ્લેસમેન્ટ છે કે નહીં? આ રીતે તપાસો, આજીવિકા અરજી બાકી છે અને જિલ્લો બદલાયો: શું કરવું.