બાળકનું બેંક ખાતું: દસ્તાવેજો, નિયમો અને વાલીની જવાબદારી

ભારતમાં કોઈ પણ ઉંમરના બાળકનું બેંક ખાતું ખોલી શકાય છે. 10 વર્ષથી નાની ઉંમરે માતા-પિતા કે કાનૂની વાલી ખાતું ખોલે અને ચલાવે છે; 10 વર્ષથી RBI બેંકોને છૂટ આપે છે કે તેઓ બાળકને બેંકે નક્કી કરેલી મર્યાદામાં સેવિંગ્સ કે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ ખાતું જાતે ચલાવવા દે. તમારે બાળકની ઓળખ અને જન્મતારીખનો પુરાવો અને વાલીનું પૂરું KYC જોઈશે, અને બાળક 18 વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી ખાતાના ઉપયોગની જવાબદારી માતા-પિતાની રહે છે.

નીચેના નિયમો ઓક્ટોબર 2026 મુજબના છે અને સગીરોનાં જમા ખાતાં અંગે RBIના એપ્રિલ 2025ના નિર્દેશો પર આધારિત છે, જે બેંકોએ 1 જુલાઈ 2025 સુધીમાં અમલમાં મૂકવાના હતા.

આ કોને લાગુ પડે છે

ધ્યાનમાં રાખવાની વાતો:

• કુદરતી વાલી એટલે માતા કે પિતા. RBI લાંબા સમયથી માતાને વાલી તરીકે ખાતું ખોલવા અને ચલાવવાની મંજૂરી આપે છે.
• કાનૂની વાલી એ છે જેને કોર્ટ નિયુક્ત કરે, જેમ કે માતા-પિતા બંને હયાત ન હોય ત્યારે.
• માઇનર ખાતાં, બાળક ચલાવે કે વાલી, ઓવરડ્રો થઈ શકતાં નથી. કોઈ ઓવરડ્રાફ્ટ કે ક્રેડિટ સુવિધા મળતી નથી.

બાળક માટે કયાં ખાતાં ખોલી શકાય

• માઇનર સેવિંગ્સ ખાતું: રોજિંદો વિકલ્પ; ઘણી બેંકોમાં ઓછા લઘુતમ બેલેન્સવાળું "કિડ્સ" કે "જુનિયર" ખાતું હોય છે.
• સગીરના નામે ફિક્સ્ડ કે રિકરિંગ ડિપોઝિટ: જન્મદિવસ કે તહેવારે મળેલી ભેટ માટે ઉપયોગી.
• ઝીરો બેલેન્સ (BSBD) ખાતું: બેંક મંજૂરી આપે તો સગીર પણ રાખી શકે; જુઓ ઝીરો બેલેન્સ vs રેગ્યુલર સેવિંગ્સ ખાતું.
• સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના: 10 વર્ષથી નાની દીકરી માટે, બેંકો અને પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા ચાલતી લાંબા ગાળાની નાની બચત યોજના; જુઓ અમારી સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના ગાઇડ.

માઇનર ખાતું બચત જેટલું જ શીખવવાનું સાધન પણ છે. ઉંમર મુજબ પોકેટ મનીના આઇડિયા માટે જુઓ બાળકોને પૈસા વિશે શીખવો.

જરૂરી દસ્તાવેજો

ચોક્કસ જરૂરિયાતો બેંક મુજબ બદલાય છે, પણ સામાન્ય યાદી આ છે:

બાળક માટે

• બાળકનું આધાર કાર્ડ (મોટા ભાગની બેંકો આ પસંદ કરે છે) કે જન્મતારીખના પુરાવા તરીકે જન્મનો દાખલો
• તાજેતરનો પાસપોર્ટ સાઇઝ ફોટો
• કેટલીક બેંકો સહાયક દસ્તાવેજ તરીકે સ્કૂલ ID સ્વીકારી શકે

માતા-પિતા કે વાલી માટે

• ઓળખ અને સરનામા માટે આધાર, પાસપોર્ટ, વોટર ID કે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ
• PAN કાર્ડ, કે PAN ન હોય તો ફોર્મ 60
• ફોટો
• વાલી માતા-પિતા ન હોય તો કોર્ટનો વાલીપણાનો આદેશ

10+ ઉંમરનું બાળક જાતે ખાતું ખોલે તો

• બાળકનું પોતાનું આધાર અને ફોટો
• એક નમૂનાની સહી જે બાળક હંમેશાં એકસરખી કરશે
• ઘણી બેંકો તો પણ વાલીની વિગતો અને સંમતિ માગે છે

ખાતું કેવી રીતે ખોલવું

1. બેંક અને પ્રોડક્ટ પસંદ કરો. લઘુતમ બેલેન્સ, કાર્ડની રોજની મર્યાદા, ચાર્જ અને બેંકની એપમાં વાલી માટેનાં કંટ્રોલ છે કે નહીં તે સરખાવો.
2. બાળક સાથે બ્રાન્ચ જાઓ (મોટા ભાગની બેંકો સગીરને જોવા માગે છે) કે બેંક માઇનર ખાતાં માટે વીડિયો KYC આપતી હોય તો ઓનલાઇન શરૂઆત કરો.
3. માઇનર ખાતાનું ફોર્મ ભરો, જેમાં વાલીનું નામ અને ખાતું ચલાવવાની રીત લખો: "ફક્ત વાલી" કે "ફક્ત સગીર" (10+).
4. બાળક અને વાલી બંનેના KYC દસ્તાવેજો જમા કરો.
5. શરૂઆતી જમા કરો, જો પ્રોડક્ટમાં જરૂરી હોય.
6. મર્યાદા નક્કી કરો: બાળક જાતે ખાતું ચલાવે તો બેંક પાસે UPI, ATM અને કાર્ડની રોજની ઓછી મર્યાદા નક્કી કરાવો.
7. નોમિની ઉમેરો. બેંકો પોતાની નીતિ મુજબ માઇનર ખાતામાં નોમિનેશનની મંજૂરી આપે છે; બ્રાન્ચમાં પૂછો.

ઉદાહરણ: ભેટની FD અને ટેક્સનો મુદ્દો

બાળકને જન્મદિવસ અને તહેવારોમાં ₹50,000 ભેટમાં મળે છે. માતા-પિતા તેને બાળકના નામે 7% વાર્ષિક વ્યાજવાળી 1 વર્ષની FDમાં મૂકે છે, જેમાં વ્યાજ ત્રિમાસિક ચક્રવૃદ્ધિ થાય છે.

• ત્રિમાસિક દર: 7% ÷ 4 = 1.75%
• પાકતી રકમ: ₹50,000 × (1.0175)^4 = ₹50,000 × 1.071859 = ₹53,592.95
• મળેલું વ્યાજ: ₹53,592.95 − ₹50,000 = ₹3,592.95

આ ₹3,592.95 બાળકની આવક છે, પણ ક્લબિંગ નિયમ હેઠળ તે વધુ કમાતા માતા-પિતાની આવકમાં ઉમેરાય છે (જૂની કલમ 64(1A), જે આવકવેરા અધિનિયમ, 2025માં પણ આવી છે). માતા-પિતા ઉમેરાયેલી રકમમાંથી દરેક બાળકની નાની મુક્તિ બાદ કરી શકે (જૂના કાયદામાં ₹1,500; હાલનો આંકડો અને કલમ તપાસી લો). એટલે આશરે ₹2,093 પર માતા-પિતાના સ્લેબ મુજબ ટેક્સ લાગશે. FDના આંકડા ઉદાહરણ માટે છે; તમારી બેંકનો દર અમારા FD કેલ્ક્યુલેટરથી જુઓ.

બાળકની પોતાની આવડત, પ્રતિભા કે કામથી થયેલી આવક, જેમ કે ઇનામની રકમ કે પરફોર્મન્સ ફી, સામાન્ય રીતે ક્લબ થતી નથી.

માતા-પિતા અને વાલીની જવાબદારીઓ

• જો તમે ખાતું ચલાવો છો તો 18 વર્ષ સુધી ખાતા માટે તમે જવાબદાર છો, અને 10+ બાળક જાતે ચલાવે ત્યારે પણ દેખરેખ રાખો.
• બીજા કોઈને બાળકના ખાતામાંથી પૈસા ફેરવવા ન દો. સગીરોનાં ખાતાં ક્યારેક ફ્રોડના પૈસા માટે મ્યૂલ ખાતાં તરીકે વપરાય છે. આવું થાય તો ખાતું ફ્રીઝ થઈ શકે; જુઓ બેંક ખાતું ફ્રીઝ.
• OTP અને PINની સુરક્ષા વહેલી શીખવો. કોઈ બેંક, સ્કૂલ કે ગેમ પૈસા આપવા માટે OTP કે UPI PIN માગતી નથી.
• KYC અપડેટ રાખો. જો બાળકનું આધાર અપડેટ થાય (જેમ કે 5 અને 15 વર્ષે બાયોમેટ્રિક અપડેટ), તો બેંક માગે ત્યારે તેને જણાવો.
• દર મહિને પાસબુક કે સ્ટેટમેન્ટ જુઓ કે કોઈ અજાણી જમા કે ઉપાડ તો નથી.

18 વર્ષે શું બદલાય છે

બાળક પુખ્ત થાય ત્યારે:

• બેંકે ખાતાધારક પાસેથી નવી ઓપરેટિંગ સૂચનાઓ અને નમૂનાની સહી લેવી પડે છે.
• વાલીનો ખાતું ચલાવવાનો અધિકાર પૂરો થાય છે. વાલીએ આપેલી સ્ટેન્ડિંગ સૂચનાઓ ફરી મંજૂર કરવી પડી શકે.
• બેંક સામાન્ય રીતે નવું KYC માગે છે અને ખાતું રેગ્યુલર સેવિંગ્સ ખાતામાં બદલે છે, જેનું લઘુતમ બેલેન્સ અલગ હોઈ શકે. બદલાવ પહેલાં ચાર્જ વિશે પૂછી લો.
• બદલાવ પૂરો ન કરો તો કેટલીક બેંકો ત્યાં સુધી ઉપાડ પર રોક મૂકે છે.

સ્થિતિ અને સામાન્ય સમસ્યાઓ

ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી

1. બ્રાન્ચ કે કસ્ટમર કેર પર સમસ્યા નોંધાવો અને રેફરન્સ નંબર નોંધો.
2. ઉકેલ ન આવે તો બેંકના ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ ઓફિસર સુધી લઈ જાઓ.
3. 30 દિવસમાં સંતોષકારક જવાબ ન મળે તો cms.rbi.org.in પર RBI લોકપાલને ફરિયાદ કરો કે 14448 પર કૉલ કરો.
4. બાળકના ખાતા સાથે જોડાયેલા ફ્રોડમાં તરત 1930 પર કૉલ કરો અને cybercrime.gov.in પર રિપોર્ટ કરો.

મુખ્ય મુદ્દા

• કોઈ પણ ઉંમરના બાળકનું બેંક ખાતું ખૂલી શકે; 10થી નાની ઉંમરે વાલી તેને ચલાવે છે.
• 10 વર્ષથી RBI બેંકોને છૂટ આપે છે કે સગીરો બેંકની મર્યાદામાં સેવિંગ્સ અને FD ખાતાં જાતે ચલાવે; ઓવરડ્રાફ્ટ ક્યારેય મળતો નથી.
• બાળકનું આધાર કે જન્મનો દાખલો, ફોટો અને વાલીનું KYC PAN કે ફોર્મ 60 સાથે તૈયાર રાખો.
• બાળકના નામે મળેલું વ્યાજ સામાન્ય રીતે વધુ કમાતા માતા-પિતાની આવકમાં ઉમેરાય છે.
• 18 વર્ષે બેંક નવું KYC અને સહી લે છે અને વાલીનો અધિકાર પૂરો થાય છે.