બોન્ડ કૂપન vs યીલ્ડ ટુ મેચ્યોરિટી (YTM): ખરી કમાણી કેટલી

બોન્ડની કૂપન તેની ફેસ વેલ્યૂ પર મળતું નિશ્ચિત વ્યાજ છે; તેની યીલ્ડ ટુ મેચ્યોરિટી (YTM) એ વાર્ષિક વળતર છે જે તમે આજના બજાર ભાવે ખરીદીને મેચ્યોરિટી સુધી રાખો તો ખરેખર મેળવો છો. બંને ફક્ત ત્યારે જ સરખાં હોય જ્યારે તમે ફેસ વેલ્યૂ પર ખરીદો. ફેસ વેલ્યૂથી ઓછા ભાવે ખરીદો તો YTM કૂપન કરતાં વધુ હોય; વધુ ભાવે ખરીદો તો YTM ઓછી હોય. બોન્ડને એકબીજા સાથે કે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ સાથે સરખાવતી વખતે YTM જ મહત્ત્વનો આંકડો છે.

બોન્ડ પરના ચાર આંકડા

ચોથું માપ, કરંટ યીલ્ડ, કૂપન અને YTMની વચ્ચે આવે છે:

કરંટ યીલ્ડ = વાર્ષિક કૂપન ÷ બજાર ભાવ

તે તમે ચૂકવેલી રકમની સરખામણીમાં આવક બતાવે છે, પણ મેચ્યોરિટીએ ભાવ ફેસ વેલ્યૂ તરફ જાય ત્યારે થતા નફા કે નુકસાનને ગણતું નથી. YTM બંનેને ગણે છે.

ઉદાહરણથી સમજો: એક જ બોન્ડ, ત્રણ ભાવ (ફક્ત સમજવા માટે)

એક બોન્ડની ફેસ વેલ્યૂ ₹1,000 છે, વાર્ષિક 8% કૂપન (વર્ષે ₹80) છે અને મેચ્યોરિટીમાં ત્રણ વર્ષ બાકી છે. ધારો કે કૂપન વાર્ષિક મળે છે, કોઈ ડિફોલ્ટ નથી અને એ જ યીલ્ડે રિઇન્વેસ્ટમેન્ટ થાય છે. બધા ભાવ ફક્ત સમજવા માટે છે.

YTM કેવી રીતે શોધાય

YTM એ એક જ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ y છે જે ભવિષ્યની બધી ચુકવણીઓની પ્રેઝન્ટ વેલ્યૂને ભાવ જેટલી કરે છે. ₹970ના બોન્ડ માટે:

₹970 = 80 ÷ (1 + y) + 80 ÷ (1 + y)² + 1,080 ÷ (1 + y)³

ઉકેલતાં y ≈ 9.19% મળે છે. તેનું કોઈ સાદું સૂત્ર નથી; સ્પ્રેડશીટમાં RATE કે YIELD ફંક્શન વપરાય છે, અને બોન્ડ પ્લેટફોર્મ સીધી YTM બતાવે છે.

ડિસ્કાઉન્ટ બોન્ડ વધુ કેમ કમાય છે

₹970માં ખરીદો તો ત્રણ વર્ષમાં તમને મળે છે:

• કૂપન: 3 × ₹80 = ₹240
• મૂળ રકમ: ₹1,000, જે તમે ચૂકવ્યા તેના કરતાં ₹30 વધુ છે
• કુલ મળેલી રોકડ: ₹970ના રોકાણ પર ₹1,240

"પુલ ટુ પાર"ના આ વધારાના ₹30ને કારણે જ YTM (9.19%) 8% કૂપન કરતાં વધુ છે. પ્રીમિયમ બોન્ડમાં ઊલટું થાય છે: તમે ₹1,030 ચૂકવો છો પણ પાછા ફક્ત ₹1,000 મળે છે, એટલે ₹30નું નુકસાન, જે વર્ષે ₹80 મળતા હોવા છતાં YTMને 6.86% સુધી નીચે ખેંચે છે.

ભાવ અને યીલ્ડ ઊલટી દિશામાં ચાલે છે

કૂપન નિશ્ચિત છે, તેથી બજારની યીલ્ડ બદલાય ત્યારે ભાવ ગોઠવાય છે. અહીં એ જ 8% બોન્ડ, અને તેનું 10 વર્ષનું સંસ્કરણ, અલગ અલગ બજાર યીલ્ડ પર:

યીલ્ડમાં 1 પોઇન્ટના વધારાથી 3 વર્ષના બોન્ડનો ભાવ 2.53% (₹1,000 → ₹974.69) અને 10 વર્ષના બોન્ડનો 6.42% (₹1,000 → ₹935.82) ઘટ્યો. લાંબા બોન્ડ વધુ હલે છે. આ ડ્યુરેશન રિસ્ક છે, એ જ પરિબળ જે ડેટ ફંડની NAV હલાવે છે; જુઓ ડેટ ફંડમાં ડ્યુરેશન રિસ્ક vs ક્રેડિટ રિસ્ક.

જો તમે મેચ્યોરિટી સુધી રાખો અને ઇશ્યૂઅર ચૂકવે, તો વચ્ચેના આ ભાવના ફેરફાર તમારું અંતિમ રૂપિયાનું પરિણામ બદલતા નથી. વહેલું વેચવું પડે તો તે મહત્ત્વના છે.

YTM શું ધારે છે, અને ક્યારે ગેરમાર્ગે દોરે

1. તમે મેચ્યોરિટી સુધી રાખો છો. વહેલું વેચો તો તમારું વળતર ત્યારના ભાવ પર આધાર રાખે.
2. કોઈ ડિફોલ્ટ નહીં. ઊંચી YTM ઘણી વાર વધુ ક્રેડિટ રિસ્ક દર્શાવે છે. એ જ મેચ્યોરિટીના સરકારી બોન્ડ કરતાં ઘણા પોઇન્ટ વધુ યીલ્ડ આપતો કોર્પોરેટ બોન્ડ તમને એ જોખમ લેવા માટે પૈસા આપે છે. CRISIL, ICRA, CARE કે India Ratingsનું રેટિંગ તપાસો, અને યાદ રાખો કે રેટિંગ ઘટી શકે.
3. કૂપન YTM પર ફરી રોકાય છે. દર ઘટે તો ફરી રોકેલી કૂપન ઓછું કમાય અને મળતું વળતર ઓછું થાય.
4. કોઈ કૉલ ઓપ્શન નહીં. કૉલેબલ બોન્ડ ઇશ્યૂઅર વહેલો ચૂકવી શકે, સામાન્ય રીતે દર ઘટે ત્યારે. આવા બોન્ડ માટે યીલ્ડ ટુ કૉલ અને બંનેમાંથી ઓછું, જેને ઘણી વાર યીલ્ડ ટુ વર્સ્ટ કહે છે, તે જુઓ.
5. ટેક્સ પહેલાં. YTM ટેક્સ પહેલાંનો આંકડો છે; ટેક્સ પછીની યીલ્ડ તમારા સ્લેબ પર આધાર રાખે છે.

ક્લીન પ્રાઇસ, ડર્ટી પ્રાઇસ અને એક્રુડ ઇન્ટરેસ્ટ

બોન્ડના ભાવ સામાન્ય રીતે "ક્લીન" બોલાય છે, એટલે છેલ્લી કૂપન પછી જમા થયેલું વ્યાજ બાદ કરીને. ખરીદો ત્યારે તમે ડર્ટી પ્રાઇસ ચૂકવો છો: ક્લીન પ્રાઇસ વત્તા એક્રુડ ઇન્ટરેસ્ટ, જે તમને આગલી કૂપન વખતે પાછું મળે છે.

ઉદાહરણ: છ-માસિક ચૂકવાતી 8% કૂપન (દરેક છમાસિકે ₹40)વાળો ₹1,000નો બોન્ડ છેલ્લી કૂપનના 90 દિવસ પછી ખરીદાય છે. 360 દિવસના વર્ષની પદ્ધતિ વાપરતાં, એક્રુડ ઇન્ટરેસ્ટ = ₹1,000 × 8% × 90 ÷ 360 = ₹20. ₹990ની ક્લીન પ્રાઇસ પર તમે ₹1,010 ચૂકવો છો.

FD સાથે સરખામણીમાં કૂપન vs YTM

FDનો જાહેર દર YTMની નજીક છે: તમે પાર પર રોકાણ કરો છો અને મેચ્યોરિટી સુધી રાખો તો જાણીતું વળતર મળે છે. બોન્ડની કૂપન એવી નથી. યોગ્ય સરખામણી માટે બોન્ડની YTMને સમાન મુદતના FD દર સામે મૂકો, પછી જોખમ, લિક્વિડિટી અને ટેક્સના તફાવત મુજબ ગોઠવો. FD બાજુની ગણતરી FD કેલ્ક્યુલેટર થી કરો. ઓક્ટોબર 2026 મુજબ બેંક ડિપોઝિટ પર પ્રતિ ડિપોઝિટર પ્રતિ બેંક ₹5 લાખ સુધીનો DICGC વીમો છે; કોર્પોરેટ બોન્ડ પર આવું કોઈ કવર નથી. T-બિલ જેવા ટૂંકા ગાળાના સરકારી વિકલ્પો ટ્રેઝરી બિલ vs ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ માં સમજાવ્યા છે.

ભારતીયો બોન્ડ ક્યાંથી ખરીદે છે

• RBI રિટેલ ડાયરેક્ટ: વ્યક્તિઓ RBI સાથે ગિલ્ટ એકાઉન્ટ ખોલીને સરકારી સિક્યોરિટીઝ, ટ્રેઝરી બિલ અને સ્ટેટ ડેવલપમેન્ટ લોન સીધાં ખરીદી શકે.
• સ્ટોક એક્સચેન્જ: લિસ્ટેડ સરકારી અને કોર્પોરેટ બોન્ડ ડીમેટ એકાઉન્ટ દ્વારા NSE અને BSE પર ટ્રેડ થાય છે.
• SEBI-રજિસ્ટર્ડ ઓનલાઇન બોન્ડ પ્લેટફોર્મ પ્રોવાઇડર્સ (OBPP): રિટેલ રોકાણકારોને લિસ્ટેડ બોન્ડ વેચતી એપ્સ, ઘણી વાર પહેલાં કરતાં નાની રકમમાં, ઘણા કોર્પોરેટ બોન્ડની ફેસ વેલ્યૂ ₹10,000 જેટલી ઓછી.
• ડેટ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને ટાર્ગેટ મેચ્યોરિટી ફંડ: પ્રોફેશનલ મેનેજમેન્ટ અને ડાઇવર્સિફિકેશન, ફેક્ટશીટ પર YTM બતાવેલી હોય છે.

રેટિંગ વગરના કે અનલિસ્ટેડ ડેટ પર "ગેરંટીવાળી" બે અંકની યીલ્ડનું વચન આપતાં પ્લેટફોર્મ કે મેસેજથી સાવધ રહો. જુઓ રોકાણના સ્કેમ કેવી રીતે ઓળખવા.

2026માં બોન્ડના વળતર પર ટેક્સ કેવી રીતે લાગે

ઓક્ટોબર 2026 મુજબ, ઇન્કમ-ટેક્સ એક્ટ, 2025 હેઠળ:

ઉદાહરણ: 30% સ્લેબમાં (સેસ સાથે 31.2%), ₹970ના બોન્ડની ₹80ની કૂપનમાંથી દર વર્ષે ટેક્સ પછી ₹80 × (1 − 0.312) = ₹55.04 બચે છે. જો તે લિસ્ટેડ હોય અને 12 મહિનાથી વધુ રાખ્યો હોય, તો મેચ્યોરિટીએ ₹30ના નફા પર 12.5% વત્તા સેસ, એટલે ₹30 × 13% = ₹3.90 ટેક્સ લાગે. તેથી ટેક્સ પછીનું વળતર 9.19%ની ટેક્સ પહેલાંની YTM કરતાં ઘણું ઓછું છે. ઇક્વિટી અને સોનાની સાથે બોન્ડ ક્યાં બંધબેસે તે માટે જુઓ શેર vs બોન્ડ vs સોનું.

આ લેખ શૈક્ષણિક છે અને કોઈ બોન્ડ ખરીદવાની ભલામણ નથી.

મુખ્ય મુદ્દા

• કૂપન ફેસ વેલ્યૂ પરનું નિશ્ચિત વ્યાજ છે; YTM આજના ભાવથી મેચ્યોરિટી સુધીનું વાર્ષિક વળતર છે.
• ઉદાહરણમાં, ₹970માં ખરીદેલા 8% કૂપન બોન્ડની YTM 9.19% હતી; ₹1,030માં તે 6.86% હતી.
• ભાવ અને યીલ્ડ ઊલટી દિશામાં ચાલે છે, અને લાંબા બોન્ડ વધુ હલે છે: 1 પોઇન્ટના વધારાથી 10 વર્ષના બોન્ડનો ભાવ 6.42% ઘટ્યો.
• YTM ધારે છે કે ડિફોલ્ટ નહીં થાય, મેચ્યોરિટી સુધી રાખશો અને એ જ દરે રિઇન્વેસ્ટમેન્ટ થશે; તે ગેરંટીવાળી નથી.
• ઓક્ટોબર 2026 મુજબ, કૂપન પર સ્લેબ રેટે અને 12 મહિના પછી લિસ્ટેડ બોન્ડના નફા પર 12.5% ટેક્સ લાગે છે.