બ્રેક-ઇવન સેલ્સ કેવી રીતે ગણવું: નાના બિઝનેસ માટે ગાઇડ
કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિનથી બ્રેક-ઇવન સેલ્સ અને યુનિટ કેવી રીતે ગણવા, ₹માં ઉદાહરણ, કેશ બ્રેક-ઇવન, ટાર્ગેટ પ્રોફિટ અને ભાવ ઘટાડાનો સાચો ખર્ચ.
આ લેખમાં
બ્રેક-ઇવન સેલ્સ એટલે એ માસિક કે વાર્ષિક આવક જ્યાં તમારા બિઝનેસને ન નફો થાય ન નુકસાન: બ્રેક-ઇવન સેલ્સ = ફિક્સ્ડ ખર્ચ ÷ કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો. જો તમારો ફિક્સ્ડ ખર્ચ મહિને ₹1.8 લાખ હોય અને દરેક ₹100ના વેચાણમાંથી વેરિયેબલ ખર્ચ પછી ₹36 બચતા હોય, તો ₹5 લાખના વેચાણે તમે બ્રેક-ઇવન પર પહોંચો. નીચે સમજાવ્યું છે કે આ આંકડા સાચા કેવી રીતે મેળવવા અને જવાબનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો.
તમારે જોઈતા ત્રણ આંકડા
બ્રેક-ઇવન એનાલિસિસ દરેક ખર્ચને બેમાંથી એક ખાનામાં વહેંચવા પર આધારિત છે.
- ફિક્સ્ડ ખર્ચ મહિનામાં તમે ઓછું વેચો કે વધુ, લગભગ સરખો રહે છે: ભાડું, સ્ટાફનો પગાર, લોન EMIનો વ્યાજનો ભાગ, સોફ્ટવેર સબ્સ્ક્રિપ્શન, ઇન્સ્યોરન્સ, એકાઉન્ટન્ટની ફી અને સાધનો પર ઘસારો.
- વેરિયેબલ ખર્ચ દરેક વેચાયેલા યુનિટ સાથે વધે-ઘટે છે: કાચો માલ, માલની ખરીદ કિંમત, પેકેજિંગ, સેલ્સ કમિશન, પેમેન્ટ ગેટવે ચાર્જ, ભાડું-નૂર અને ડિલિવરી.
- યુનિટ દીઠ વેચાણ કિંમત, GST અને ટ્રેડ ડિસ્કાઉન્ટ બાદ કરીને.
આમાંથી તમને યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન (કિંમત બાદ વેરિયેબલ ખર્ચ) અને કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો (કોન્ટ્રિબ્યુશન ÷ કિંમત) મળે છે. કોન્ટ્રિબ્યુશન એ પૈસા છે જે દરેક વેચાણ ફિક્સ્ડ ખર્ચ ચૂકવવા તરફ "ફાળો" આપે છે; ફિક્સ્ડ ખર્ચ નીકળી જાય પછી કોન્ટ્રિબ્યુશન નફો બને છે.
| ફોર્મ્યુલા | તે શું બતાવે છે |
|---|---|
| યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન = કિંમત − યુનિટ દીઠ વેરિયેબલ ખર્ચ | દરેક યુનિટ ફિક્સ્ડ ખર્ચ તરફ કેટલા રૂપિયા ઉમેરે છે |
| કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો = કોન્ટ્રિબ્યુશન ÷ કિંમત | વેચાણના દરેક ₹100માંથી વેરિયેબલ ખર્ચ પછી બચતો ભાગ |
| બ્રેક-ઇવન યુનિટ = ફિક્સ્ડ ખર્ચ ÷ યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન | નુકસાનથી બચવા વેચવા પડતા યુનિટ |
| બ્રેક-ઇવન સેલ્સ = ફિક્સ્ડ ખર્ચ ÷ કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો | નુકસાનથી બચવા જોઈતી આવક |
| ટાર્ગેટ પ્રોફિટ માટે યુનિટ = (ફિક્સ્ડ ખર્ચ + ટાર્ગેટ પ્રોફિટ) ÷ યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન | નક્કી નફો કમાવા જોઈતું વોલ્યૂમ |
| માર્જિન ઓફ સેફ્ટી = (વાસ્તવિક વેચાણ − બ્રેક-ઇવન સેલ્સ) ÷ વાસ્તવિક વેચાણ | નુકસાન થાય તે પહેલાં વેચાણ કેટલું ઘટી શકે |
જો કિંમત નક્કી કરતી વખતે માર્ક-અપ અને માર્જિન વચ્ચેનો તફાવત ગૂંચવતો હોય, તો પહેલાં માર્કઅપ vs પ્રોફિટ માર્જિન વાંચો.
ઉદાહરણથી સમજો: નાનો નમકીન ઉત્પાદક
નીચેના આંકડા ફક્ત સમજ માટે છે. ઇન્દોરનું એક યુનિટ નમકીન બનાવે છે અને 1 કિલોનાં પેકમાં ડિસ્ટ્રિબ્યુટરોને વેચે છે.
માસિક ફિક્સ્ડ ખર્ચ
| ખર્ચ | ₹ પ્રતિ મહિને |
|---|---|
| ફેક્ટરીનું ભાડું | 40,000 |
| પગાર (5 કર્મચારી) | 90,000 |
| ફિક્સ્ડ વીજળી અને જાળવણી | 10,000 |
| મશીનરી લોન પર વ્યાજ | 12,000 |
| મશીનરી પર ઘસારો | 15,000 |
| એકાઉન્ટન્ટ, સોફ્ટવેર, ઇન્સ્યોરન્સ, પરચૂરણ | 13,000 |
| કુલ ફિક્સ્ડ ખર્ચ | 1,80,000 |
કિલો દીઠ (બધા આંકડા GST વગર)
- ડિસ્ટ્રિબ્યુટરને વેચાણ કિંમત: ₹250
- કાચો માલ: ₹120
- પેકેજિંગ: ₹15
- ભાડું-નૂર અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર ઇન્સેન્ટિવ: ₹25
- વેરિયેબલ ખર્ચ: ₹160
સ્ટેપ 1 — કોન્ટ્રિબ્યુશન. ₹250 − ₹160 = કિલો દીઠ ₹90. કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો = 90 ÷ 250 = 36%.
સ્ટેપ 2 — બ્રેક-ઇવન યુનિટ. ₹1,80,000 ÷ ₹90 = મહિને 2,000 કિલો.
સ્ટેપ 3 — બ્રેક-ઇવન સેલ્સ. ₹1,80,000 ÷ 0.36 = મહિને ₹5,00,000. ચકાસણી: 2,000 કિલો × ₹250 = ₹5,00,000.
સ્ટેપ 4 — ટાર્ગેટ પ્રોફિટ. માલિકને ટેક્સ પહેલાં મહિને ₹60,000 નફો જોઈએ છે. જોઈતા યુનિટ = (₹1,80,000 + ₹60,000) ÷ ₹90 = 2,666.67, એટલે 2,667 કિલો, કે આશરે ₹6,66,667નું વેચાણ.
સ્ટેપ 5 — માર્જિન ઓફ સેફ્ટી. યુનિટ હાલમાં 2,400 કિલો વેચે છે, એટલે મહિને ₹6,00,000. માર્જિન ઓફ સેફ્ટી = (₹6,00,000 − ₹5,00,000) ÷ ₹6,00,000 = 16.7%. બિઝનેસ નુકસાનમાં જાય તે પહેલાં વેચાણ આશરે છઠ્ઠા ભાગ જેટલું ઘટી શકે. હાલનો નફો બ્રેક-ઇવનથી 400 કિલો વધુ × ₹90 = મહિને ₹36,000 છે.
એક આંકડો બદલાય ત્યારે શું થાય
બ્રેક-ઇવન "જો આમ થાય તો" સમજવાના સાધન તરીકે સૌથી ઉપયોગી છે. એ જ બેઝ કેસ વાપરીને:
| પરિસ્થિતિ | કિલો દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન | ફિક્સ્ડ ખર્ચ | બ્રેક-ઇવન કિલો | બેઝની સરખામણીએ ફેરફાર |
|---|---|---|---|---|
| બેઝ કેસ | ₹90 | ₹1,80,000 | 2,000 | — |
| ભાવ 10% ઘટાડી ₹225 | ₹65 | ₹1,80,000 | 2,769.2 | +38.5% |
| કાચો માલ ₹10/કિલો મોંઘો | ₹80 | ₹1,80,000 | 2,250 | +12.5% |
| ભાડું ₹20,000 વધે | ₹90 | ₹2,00,000 | 2,222.2 | +11.1% |
| ભાવ 5% વધારી ₹262.50 | ₹102.50 | ₹1,80,000 | 1,756.1 | −12.2% |
ભાવ ઘટાડાવાળી લાઇનને મોટા ભાગના માલિકો ઓછી આંકે છે. 10% ડિસ્કાઉન્ટ નાનું લાગે છે, પણ તે સીધું કોન્ટ્રિબ્યુશનમાંથી જાય છે, તેથી ₹90 ઘટીને ₹65 થાય છે, એટલે 27.8%નો ઘટાડો. બ્રેક-ઇવન વોલ્યૂમ 2,000 કિલોથી વધીને 2,769.2 કિલો (₹1,80,000 ÷ ₹65) થાય છે, અને બ્રેક-ઇવન આવક વધીને આશરે ₹6,23,077 (2,769.23 × ₹225) થાય છે. હાલના 2,400 કિલો પર, ડિસ્કાઉન્ટથી ઓછામાં ઓછા 370 કિલોના વધારાના ઓર્ડર ન આવે તો યુનિટ ₹36,000ના નફામાંથી (2,769.23 − 2,400) × ₹65 ≈ મહિને ₹24,000ના નુકસાનમાં જાય.
ઊલટું પણ સાચું છે: ગ્રાહકો સ્વીકારે તો ભાવમાં નાનો વધારો પણ બ્રેક-ઇવનને મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડે છે.
કેશ બ્રેક-ઇવન: તમારા બેંક એકાઉન્ટ માટે મહત્ત્વનો આંકડો
ઉપરના એકાઉન્ટિંગ બ્રેક-ઇવનમાં ઘસારો સામેલ છે, જે રોકડ ચુકવણી નથી, અને લોનની મૂળ રકમ સામેલ નથી, જે રોકડ ચુકવણી છે. તમારું બેંક બેલેન્સ ઘટતું બંધ થાય તે વેચાણ સ્તર શોધવા ફિક્સ્ડ ખર્ચ ગોઠવો:
કેશ ફિક્સ્ડ ખર્ચ = ફિક્સ્ડ ખર્ચ − ઘસારો + ભરેલી લોનની મૂળ રકમ
અમારા નમકીન યુનિટ માટે, ધારો કે મશીનરી લોનના EMIમાં મહિને ₹25,000 મૂળ રકમ છે:
- કેશ ફિક્સ્ડ ખર્ચ = ₹1,80,000 − ₹15,000 + ₹25,000 = ₹1,90,000
- કેશ બ્રેક-ઇવન = ₹1,90,000 ÷ ₹90 = 2,111.1 કિલો, કે આશરે ₹5,27,778નું વેચાણ
એટલે 2,050 કિલો પર યુનિટ કાગળ પર નફામાં હોય છતાં તેની રોકડ ઘટતી જાય. નફા અને રોકડ વચ્ચેનો આ તફાવત પ્રોફિટ vs કેશ ફ્લોમાં વધુ વિગતે સમજાવ્યો છે.
કેશ બ્રેક-ઇવન સમયને પણ ધ્યાનમાં લેતું નથી. જો ડિસ્ટ્રિબ્યુટરો ડિલિવરીના 45 દિવસ પછી ચૂકવે, તો બ્રેક-ઇવનથી વધુ વેચાણ હોવા છતાં પૈસા આવે ત્યાં સુધી વર્કિંગ કેપિટલ જોઈએ.
આંકડા સાચા કેવી રીતે મેળવવા
GST વગરના આંકડા વાપરો
જો તમે GST હેઠળ રજિસ્ટર્ડ હો અને ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ લેતા હો, તો તમે વસૂલો છો તે GST તમારી આવક નથી અને ઇનપુટ પર ભરેલો GST ક્રેડિટ તરીકે પાછો મળે છે. ગણતરી પહેલાં કિંમત અને ખર્ચ બંનેમાંથી GST કાઢી નાખો. GST કેલ્ક્યુલેટર GST સહિતની કિંમતને તેની બેઝ વેલ્યૂમાં ફેરવે છે. જો તમે રજિસ્ટર્ડ ન હો, કે જેની ઇનપુટ ક્રેડિટ ન મળે તેવી વસ્તુઓ વેચતા હો, તો ખરીદી પર ભરેલો GST સાચો ખર્ચ છે અને વેરિયેબલ ખર્ચમાં આવે.
સેમી-વેરિયેબલ ખર્ચ પર ધ્યાન રાખો
વીજળી, ટેલિફોન અને ડિલિવરી વાહન ચલાવવાના ખર્ચમાં ઘણી વાર ફિક્સ્ડ બેઝ અને વપરાશ મુજબનો ભાગ હોય છે. તેને વહેંચો: લઘુતમ બિલ ફિક્સ્ડ છે, યુનિટ દીઠ વધારાનું વેરિયેબલ છે. જો તે બહુ ઝીણવટભર્યું લાગે, તો ત્રણથી છ મહિનાનાં બિલ જુઓ અને દરેક વધારાના વેચાયેલા યુનિટ દીઠ વધારો અંદાજો.
પહેલાં પોતાનો પગાર ગણો
પ્રોપ્રાઇટરશિપમાં માલિકનો પગાર ઘણી વાર ફિક્સ્ડ ખર્ચમાંથી ગાયબ હોય છે, જેથી બ્રેક-ઇવન વધુ સારું દેખાય છે. તમારા માટે વાસ્તવિક માસિક ઉપાડ ઉમેરો; નહીં તો "બ્રેક-ઇવન"નો અર્થ એટલો જ કે તમે મફતમાં કામ કરો છો.
એકથી વધુ પ્રોડક્ટવાળા બિઝનેસ
મોટા ભાગની દુકાનો જુદા જુદા માર્જિનવાળી ઘણી વસ્તુઓ વેચે છે. વેઇટેડ કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો વાપરો: મહિનાનું કુલ કોન્ટ્રિબ્યુશન ભાગ્યા કુલ વેચાણ. જો તમારો પ્રોડક્ટ મિક્સ ઓછા માર્જિનવાળી વસ્તુઓ તરફ ખસે, તો બીજું કંઈ ન બદલાય તોપણ બ્રેક-ઇવન સેલ્સ વધે છે. નાના બિઝનેસના માસિક નાણાકીય આંકડાની સાથે તેને દર મહિને ટ્રેક કરો.
તમારું બ્રેક-ઇવન ઘટાડવાની પાંચ રીત
- સારી ખરીદી, ઓછો બગાડ, પેક સાઇઝમાં નાના ફેરફાર કે માપસર ભાવ વધારાથી યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન વધારો.
- યોગ્ય હોય ત્યાં ફિક્સ્ડ ખર્ચને વેરિયેબલમાં ફેરવો, જેમ કે ખાલી પડેલું વાહન રાખવાને બદલે ડિલિવરી પાર્ટનરને ઓર્ડર દીઠ ચૂકવવું.
- નકામા ફિક્સ્ડ ખર્ચ કાપો: વણવપરાયેલી જગ્યા, કોઈ ન વાપરતું હોય તેવાં સબ્સ્ક્રિપ્શન, અડધી ખાલી ચાલતી વધારાની શિફ્ટ.
- તમારા સેલ્સ મિક્સ અને ડિસ્પ્લેમાં વધુ માર્જિનવાળાં પ્રોડક્ટને આગળ કરો.
- ફિક્સ્ડ ખર્ચમાં વ્યાજનો ભાગ ઘટાડવા મોંઘું દેવું રિફાઇનાન્સ કરો.
બ્રેક-ઇવન એનાલિસિસની મર્યાદાઓ
બ્રેક-ઇવન ધારે છે કે દરેક વોલ્યૂમે કિંમત અને યુનિટ દીઠ વેરિયેબલ ખર્ચ સ્થિર રહે છે. વ્યવહારમાં, જથ્થાબંધ ખરીદીથી કાચા માલનો ખર્ચ ઘટે છે, અને બહુ મોટા વોલ્યૂમમાં ઓવરટાઇમ કે બીજી શિફ્ટ જોઈએ, જેનાથી ફિક્સ્ડ ખર્ચ વધે છે. પરિણામને એક રેન્જ તરીકે જુઓ, ખર્ચ બદલાય ત્યારે ફરી ગણો, અને તેને કેશ-ફ્લો અંદાજના વિકલ્પ તરીકે ન વાપરો.
મુખ્ય મુદ્દા
- બ્રેક-ઇવન સેલ્સ = ફિક્સ્ડ ખર્ચ ÷ કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો; બ્રેક-ઇવન યુનિટ = ફિક્સ્ડ ખર્ચ ÷ યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન.
- ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ લેતા હો તો GST વગરની કિંમતો અને ખર્ચ વાપરો.
- ઉદાહરણમાં, ₹1.8 લાખ ફિક્સ્ડ ખર્ચ અને 36% કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિનથી મહિને ₹5 લાખનું બ્રેક-ઇવન આવે છે.
- ઉદાહરણમાં 10% ભાવ ઘટાડાથી બ્રેક-ઇવન વોલ્યૂમ 38.5% વધ્યું; ડિસ્કાઉન્ટ મોંઘાં પડે છે.
- ઘસારો કાઢીને અને લોનની મૂળ રકમ ઉમેરીને અલગ કેશ બ્રેક-ઇવન ગણો.
- ભાડું, પગાર, ઇનપુટના ભાવ કે પ્રોડક્ટ મિક્સ બદલાય ત્યારે ફરી ગણતરી કરો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
બ્રેક-ઇવન સેલ્સની ફોર્મ્યુલા શું છે?
બ્રેક-ઇવન સેલ્સ બરાબર ફિક્સ્ડ ખર્ચ ભાગ્યા કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો. કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિન રેશિયો એટલે વેચાણ કિંમત બાદ યુનિટ દીઠ વેરિયેબલ ખર્ચ, ભાગ્યા વેચાણ કિંમત. યુનિટ માટે ફિક્સ્ડ ખર્ચને યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશનથી ભાગો.
શું બ્રેક-ઇવન ગણતરીમાં GST સામેલ કરવો જોઈએ?
ના, જો તમે GST રજિસ્ટર્ડ હો અને ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ લેતા હો. GST વગરની કિંમતો અને ખર્ચ વાપરો, કારણ કે તમે વસૂલો છો તે GST સરકારને ચૂકવવાનો છે અને તમારી આવક નથી.
શું બ્રેક-ઇવન એનાલિસિસમાં લોન EMI ફિક્સ્ડ ખર્ચ છે?
નફા-નુકસાનના બ્રેક-ઇવનમાં EMIનો ફક્ત વ્યાજનો ભાગ જ બિઝનેસ ખર્ચ છે. મૂળ રકમનો ભાગ રોકડનો આઉટફ્લો છે, તેથી તે અલગ કેશ બ્રેક-ઇવન ગણતરીમાં આવે છે.
નાના બિઝનેસ માટે સારું માર્જિન ઓફ સેફ્ટી કેટલું?
કોઈ નિશ્ચિત નિયમ નથી, પણ ઘણા માલિકો આશરે 15થી 20 ટકાથી ઓછામાં અસુરક્ષિત અનુભવે છે, કારણ કે એક ખરાબ મહિનો કે એક ગ્રાહક ગુમાવવાથી નુકસાન થઈ શકે. સીઝનલ બિઝનેસને સામાન્ય રીતે વધુ ગાળો જોઈએ.
ભાવમાં ડિસ્કાઉન્ટથી બ્રેક-ઇવન પોઇન્ટ કેવી રીતે બદલાય?
ડિસ્કાઉન્ટ યુનિટ દીઠ કોન્ટ્રિબ્યુશન ઘટાડે છે, તેથી એ જ ફિક્સ્ડ ખર્ચ કાઢવા વધુ યુનિટ વેચવા પડે. 36 ટકા કોન્ટ્રિબ્યુશન માર્જિનવાળા પ્રોડક્ટ પર 10 ટકા ભાવ ઘટાડો બ્રેક-ઇવન વોલ્યૂમ આશરે 38 ટકા વધારે છે.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે, વ્યક્તિગત નાણાકીય, ટેક્સ કે કાનૂની સલાહ નથી. કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલા તમારી બેંક, લેન્ડર અથવા યોગ્ય સલાહકાર પાસેથી ખાતરી કરો.