કો-એપ્લિકન્ટ અને ગેરંટરની જવાબદારી: તમારે કેટલું ભરવું પડે

જો તમે કો-એપ્લિકન્ટ કે ગેરંટર તરીકે લોન પર સહી કરી હોય અને મુખ્ય લોનધારકે ચુકવણી બંધ કરી દીધી હોય, તો બાકી રકમ માટે તમે કાયદેસર રીતે જવાબદાર છો. કો-એપ્લિકન્ટ સંયુક્ત લોનધારક તરીકે પહેલા દિવસથી દરેક EMI માટે જવાબદાર છે. ગેરંટરની જવાબદારી લોનધારક જેટલી જ ("co-extensive") હોય છે, તેથી લેન્ડર પહેલાં લોનધારક પર કેસ કર્યા વગર તમારી પાસેથી પૂરી બાકી રકમ માંગી શકે. સારી વાત એ છે કે તમારા પણ અધિકારો છે, અને વહેલાં પગલાં લેવાથી નુકસાન મર્યાદિત રહે છે.

કો-એપ્લિકન્ટ, કો-બોરોઅર, કો-ઓનર અને ગેરંટર

કો-એપ્લિકન્ટથી લોનની પાત્રતા વધે છે કારણ કે બંનેની આવક ગણાય છે; તેની અસર તમે અમારા લોન પાત્રતા કેલ્ક્યુલેટરમાં જોઈ શકો. એ જ સંયુક્ત જવાબદારી આ ભૂમિકાને જોખમી બનાવે છે.

કાયદો શું કહે છે

• કલમ 128, ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872: કરારમાં બીજું કંઈ ન હોય તો જામીન (ગેરંટર)ની જવાબદારી મુખ્ય દેવાદાર જેટલી જ હોય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર પુષ્ટિ કરી છે કે લેણદાર લોનધારક સામેના ઉપાયો પહેલાં અજમાવ્યા વગર ગેરંટર સામે કાર્યવાહી કરી શકે.
• કલમ 133: જો લેન્ડર ગેરંટરની સંમતિ વગર લોનની શરતો બદલે (જેમ કે લિમિટ વધારે), તો એ ફેરફાર પછીના વ્યવહારો માટે ગેરંટર જવાબદારીમાંથી મુક્ત થાય છે.
• કલમ 140 અને 145: ચુકવણી કરનાર ગેરંટરને કોઈ પણ સિક્યોરિટી સહિત લેન્ડરના અધિકારો મળે છે, અને લોનધારક પાસેથી રકમ પાછી મેળવવાનો હક મળે છે.
• વિલફુલ ડિફોલ્ટરના નિયમો: RBIના નિર્દેશો મુજબ, ક્ષમતા હોવા છતાં લાગુ કરાયેલી ગેરંટીનું પાલન કરવાનો ઇનકાર કરનાર ગેરંટરને વિલફુલ ડિફોલ્ટર ગણી શકાય.
• કંપનીઓના પર્સનલ ગેરંટર: ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેંકરપ્સી કોડ, 2016ના ભાગ III હેઠળ, કોર્પોરેટ લોનધારકોના પર્સનલ ગેરંટર સામે ઇન્સોલ્વન્સી કાર્યવાહી શરૂ કરી શકાય. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે કંપનીનો રિઝોલ્યુશન પ્લાન તેના પર્સનલ ગેરંટરને આપોઆપ મુક્ત કરતો નથી.

પગલું-દર-પગલું: લોનધારક ડિફોલ્ટ કરે તો શું કરવું

1. લેન્ડર પાસેથી હકીકતો મેળવો

લોન એકાઉન્ટ સ્ટેટમેન્ટ, ઓવરડ્યુ રકમ, બાકી મૂળ રકમ, લગાવેલા ચાર્જ અને તમે સહી કરેલા કરાર તથા ગેરંટીની નકલ લેખિતમાં માંગો. તમારી પાસે જે રકમ માંગવામાં આવી રહી છે તે જાણવાનો તમને હક છે.

2. તમારો ક્રેડિટ રિપોર્ટ તપાસો

સિબિલ અને બીજા બ્યુરોમાંથી તમારો મફત વાર્ષિક રિપોર્ટ ડાઉનલોડ કરો. લોન દેખાય છે કે નહીં અને કયા સ્ટેટસ સાથે તે જુઓ. ડિફોલ્ટ રિપોર્ટ કરતા પહેલાં લેન્ડરે લોનધારકોને જાણ કરવી પડે; આવી નોટિસ તમને પણ મોકલવા લેન્ડરને કહો.

3. તરત લોનધારક સાથે વાત કરો

સમસ્યા કામચલાઉ છે કે નહીં તે જાણો. 90 દિવસ ઓવરડ્યુ થતાં ખાતું NPA બને તે પહેલાં એક-બે EMI ભરી દેવાથી ટૂંકો ગેપ ઘણી વાર ઉકેલાઈ જાય છે.

4. શક્ય હોય તો ઓવરડ્યુ EMI ભરો, અને તેનો રેકોર્ડ રાખો

બાકી હપ્તા ભરવાથી તમારો પોતાનો સ્કોર સુરક્ષિત રહે છે. રસીદો રાખો; ગેરંટર તરીકે તમે પછી આ રકમ લોનધારક પાસેથી વસૂલી શકો.

5. લેન્ડર સાથે ઉકેલ માટે વાટાઘાટ કરો

વિકલ્પોમાં રિસ્ટ્રક્ચરિંગ (જુઓ લોન રિસ્ટ્રક્ચરિંગના વિકલ્પો), સુધારેલો ચુકવણી પ્લાન, કે લોન પૂરી કરવા લોનધારક કોઈ એસેટ વેચે તેનો સમાવેશ થાય છે.

6. મુક્તિ ફક્ત લેન્ડરની લેખિત સંમતિથી જ માંગો

બહાર નીકળવા માટે બદલામાં બીજો ગેરંટર, વધારાની સિક્યોરિટી કે આંશિક પ્રીપેમેન્ટ ઓફર કરો. કો-એપ્લિકન્ટને હટાવવા સામાન્ય રીતે બંને લોનધારકોની સંમતિ અને બાકી રહેતો લોનધારક એકલો લાયક ઠરે તે જરૂરી છે. લેખિત મુક્તિ વગર તમે જવાબદાર રહો છો.

7. તમે ચુકવણી કરી હોય તો લોનધારક પાસેથી વસૂલો

લીગલ નોટિસ મોકલો, અને જરૂર પડે તો કલમ 140 અને 145 હેઠળ વસૂલી માટે સિવિલ કેસ કરો.

ઉદાહરણ: ગેરંટરને શું સહન કરવું પડી શકે

તમારો મિત્ર 5 વર્ષ માટે 13% પર ₹10 લાખની પર્સનલ લોન લે છે, અને તમે ગેરંટર છો. EMI ₹22,753 છે. 20 EMI પછી તે ચુકવણી બંધ કરી દે છે.

• 20 EMI પછી બાકી મૂળ રકમ: આશરે ₹7,35,400
• પછી તે ત્રણ EMI ચૂકે છે (3 × ₹22,753 = ₹68,259 ઓવરડ્યુ). કંઈ ભરાયું ન હોવાથી મૂળ રકમ ₹7,35,400 જ રહે છે અને ત્રણ મહિનાનું વ્યાજ ચઢે છે: ₹7,35,400 × 13% ÷ 12 × 3 ≈ ₹23,900
• ચાર્જ પહેલાં કુલ બાકી: આશરે ₹7,59,300, વત્તા લોનના કી ફેક્ટ્સ સ્ટેટમેન્ટમાં જણાવેલા પીનલ ચાર્જ

ગેરંટી લાગુ થાય પછી લેન્ડર ફક્ત ₹68,259 ઓવરડ્યુ નહીં, પણ આ આખી રકમ સીધી તમારી પાસેથી માંગી શકે. તમે ચુકવણી કરો તો એટલી જ રકમ માટે મિત્ર પર કેસ કરી શકો. એટલે જ લોનમાં ગેરંટર બનવાને એ રીતે જોવું જોઈએ જાણે તમે પોતે લોન લઈ રહ્યા હો.

કો-એપ્લિકન્ટ કે ગેરંટર તરીકે તમારા અધિકારો

• યોગ્ય વસૂલી: રિકવરી એજન્ટો અંગેના RBIના નિયમો ગેરંટર અને કો-બોરોઅરને પણ એટલા જ લાગુ પડે છે. કૉલ ફક્ત સવારે 8થી સાંજે 7 વચ્ચે, કોઈ ધમકી નહીં, તમને શરમાવવા સગાં કે નોકરીદાતાનો સંપર્ક નહીં. આ સમય બહાર લોનધારકોને કૉલ કરવા બદલ RBIએ ફેબ્રુઆરી 2026માં એક NBFCને દંડ કર્યો હતો.
• પીનલ ઇન્ટરેસ્ટ નહીં, પીનલ ચાર્જ: RBIના 2023ના ફેર લેન્ડિંગ સર્ક્યુલર હેઠળ દંડ અગાઉથી જણાવેલા ફ્લેટ ચાર્જ હોવા જોઈએ, વ્યાજમાં ચક્રવૃદ્ધિ રીતે ઉમેરાયેલા નહીં.
• પ્રીપેમેન્ટ પેનલ્ટી નહીં: વ્યક્તિઓને અપાતી ફ્લોટિંગ રેટ ટર્મ લોન પર, કો-ઓબ્લિગન્ટ હોય કે ન હોય, કોઈ ફોરક્લોઝર ચાર્જ નથી, તેથી તમે લોન વહેલી બંધ કરી શકો.
• દસ્તાવેજો પરત: લોન પૂરી ભરાઈ જાય પછી લેન્ડરે 30 દિવસમાં પ્રોપર્ટીના ઓરિજિનલ દસ્તાવેજો પરત કરવા પડે, નહીં તો પોતાના કારણે થયેલા વિલંબ માટે રોજના ₹5,000 ચૂકવવા પડે. લોનધારકનું મૃત્યુ થાય તો કાનૂની વારસદારોને દસ્તાવેજો પરત કરવાની પ્રક્રિયા પણ લેન્ડર પાસે હોવી જોઈએ.
• યોગ્ય પ્રક્રિયા: સિક્યોર્ડ લોનમાં પ્રોપર્ટીનો કબજો લેતા પહેલાં લેન્ડરે SARFAESI એક્ટ, 2002ની નોટિસ પ્રક્રિયા પાળવી પડે.

જો રિકવરી એજન્ટોના કૉલ પહેલેથી આવી રહ્યા હોય, તો અમારી ગાઇડ લોન રિકવરી એજન્ટની હેરાનગતિ અને તમારા અધિકારો વાંચો.

ક્યાં ફરિયાદ કરવી

1. લેન્ડરના ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ ઓફિસર: ખોટા ચાર્જ, ન મળેલાં સ્ટેટમેન્ટ, હેરાનગતિ કે દસ્તાવેજો આપવાના ઇનકાર માટે.
2. RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન: 30 દિવસમાં જવાબ ન મળે કે તમને સંતોષ ન હોય, તો cms.rbi.org.in પર મફતમાં ફરિયાદ કરો. 1 જુલાઈ 2026થી અમલમાં આવેલી રિઝર્વ બેંક – ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન સ્કીમ, 2026 હેઠળ જવાબ મળ્યાના કે જવાબના સમયગાળાના અંતથી 90 દિવસમાં ફરિયાદ કરો.
3. પોલીસ અને સાયબર ક્રાઇમ: ધમકી, ગાળાગાળી કે મોર્ફ કરેલા ફોટા ગુના છે. 1930 પર કૉલ કરો, cybercrime.gov.in પર રિપોર્ટ કરો, અથવા FIR નોંધાવો.
4. અનરજિસ્ટર્ડ લેન્ડર: sachet.rbi.org.in પર તપાસો અને રિપોર્ટ કરો.

શું ન કરવું

• જે રકમ તમે પોતે ભરી ન શકો તેના માટે ગેરંટર કે કો-એપ્લિકન્ટ તરીકે સહી ન કરો.
• "આ મારી લોન નથી" એમ માનીને નોટિસને અવગણશો નહીં; કાયદેસર રીતે તે તમારી પણ છે.
• રિકવરી એજન્ટને રોકડમાં કે વ્યક્તિગત ખાતામાં પૈસા ન આપો; ફક્ત લેન્ડરની સત્તાવાર ચેનલ દ્વારા ચુકવણી કરો અને રસીદ લો.
• બેંકના મૌખિક વચનથી તમે મુક્ત થઈ ગયા છો એમ ન માનો; લેખિત મુક્તિનો આગ્રહ રાખો.
• ગેરંટી આપેલી લોન સેટલમેન્ટમાં જાય તે પહેલાં સમજી લો કે "settled" ટેગ તમારા રિપોર્ટમાં પણ આવી શકે.

મુખ્ય મુદ્દા

• કો-એપ્લિકન્ટ સંયુક્ત લોનધારક છે; ગેરંટર ડિફોલ્ટ થતાં પૂરી રકમ માટે જવાબદાર બને છે.
• કોન્ટ્રાક્ટ એક્ટની કલમ 128 લેન્ડરને સીધો ગેરંટર સામે કાર્યવાહી કરવાની છૂટ આપે છે.
• EMI ચૂકાય તો લોન તમારા ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં દેખાઈ શકે અને તમારો સ્કોર બગાડી શકે.
• તમે ફક્ત લેન્ડરની લેખિત સંમતિથી જ બહાર નીકળી શકો, સામાન્ય રીતે બીજો ગેરંટર કે સિક્યોરિટી આપીને.
• ગેરંટર તરીકે ચુકવણી કરો તો કલમ 140 અને 145 હેઠળ લોનધારક પાસેથી પૈસા વસૂલી શકો.
• પહેલાં લેન્ડરને, પછી cms.rbi.org.in પર RBI ઓમ્બડ્સમેનને ફરિયાદ કરો; ધમકીની જાણ 1930 પર કરો.