EMI ચાલુ હોય તેવું સાધન એક્સચેન્જ કરો છો? જૂની લોનનું શું?

જો તમે EMI પર ખરીદેલું TV, ફ્રિજ, વૉશિંગ મશીન કે ફોન એક્સચેન્જ કરી રહ્યા હો, તો યાદ રાખો કે એક્સચેન્જ વસ્તુનો હિસાબ પતાવે છે, લોનનો નહીં. સ્ટોર જૂની વસ્તુ માટે ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે; લેન્ડર તો તમે સીધી લોન બંધ ન કરો ત્યાં સુધી બાકીનો દરેક EMI માંગશે. જૂની વસ્તુ સોંપતા પહેલાં તમારે હજી કેટલું ચૂકવવાનું છે, તમારા એગ્રીમેન્ટમાં લેન્ડરની સંમતિ જરૂરી છે કે નહીં, અને નવી લોન સાથે જૂની લોન બંધ કરશો કે ચાલુ રાખશો તે નક્કી કરો.

આ ગાઇડ ઑક્ટોબર 2026 મુજબ તમારા વિકલ્પો, સાચા આંકડા સાથેનું ઉદાહરણ, બદલવા પડતા રેકોર્ડ અને ફરિયાદ ક્યાં આગળ લઈ જવી તે સમજાવે છે.

એક્સચેન્જ અને લોન અલગ કેમ છે

કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ લોન તમારા અને બેંક કે NBFC વચ્ચેનો કરાર છે, જે ઘણી વાર સ્ટોર પર જ ગોઠવાય છે. રિટેલરની એક્સચેન્જ ઓફર તમારા અને રિટેલર વચ્ચેનો કરાર છે. રિટેલરને જૂની વસ્તુ સોંપવાથી લેન્ડરને જાણ થતી નથી, તમારી બાકી રકમ ઘટતી નથી, અને ઓટો-ડેબિટ બંધ થતું નથી.

કેટલાક લોન એગ્રીમેન્ટમાં એ પણ લખેલું હોય છે કે લોન પૂરી ચૂકવાય ત્યાં સુધી વસ્તુ લેન્ડર પાસે હાઇપોથિકેટેડ છે, એટલે સંમતિ વિના તેને વેચવી કે ટ્રાન્સફર કરવી ન જોઈએ. એક્સચેન્જ પહેલાં એગ્રીમેન્ટ વાંચો કે લેન્ડરને પૂછો.

તમારા ત્રણ વિકલ્પ

સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ: એક્સચેન્જ પહેલાં

1. લેન્ડર પાસેથી ફોરક્લોઝર સ્ટેટમેન્ટ માંગો, જેમાં બાકી મુદ્દલ, આજ સુધીનું વ્યાજ, કોઈ ફોરક્લોઝર ચાર્જ અને GST, અને તે કઈ તારીખ સુધી માન્ય છે તે હોય.
2. તમારું Key Facts Statement તપાસો. 1 ઑક્ટોબર 2024થી લેન્ડરે રિટેલ લોન માટે APR, બધી ફી અને ચાર્જ દર્શાવતું KFS આપવું ફરજિયાત છે. KFSમાં ન હોય તેવો ચાર્જ તમારી સ્પષ્ટ સંમતિ વિના લઈ શકાતો નથી.
3. કયો પ્રીપેમેન્ટ નિયમ લાગુ પડે તે જાણો. 1 જાન્યુઆરી 2026થી સેંક્શન કે રિન્યુ થયેલી લોન પર લાગુ RBIના Pre-payment Charges on Loans Directions, 2025 વ્યક્તિઓને બિન-વ્યવસાયિક હેતુ માટે અપાયેલી ફ્લોટિંગ-રેટ લોન પર પ્રીપેમેન્ટ ચાર્જની મનાઈ કરે છે. મોટાભાગની કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ લોન ફિક્સ્ડ-રેટ હોય છે, તેથી તમારા KFS અને એગ્રીમેન્ટમાં લખેલો ચાર્જ લાગુ પડે; કેટલાક લેન્ડર ઝીરો-ઇન્ટરેસ્ટ સ્કીમ પર શૂન્ય ચાર્જ જાહેર કરે છે અને બીજા બાકી મુદ્દલની ટકાવારી વત્તા GST.
4. નો-કોસ્ટ શરતો તપાસો. નો-કોસ્ટ EMIમાં વ્યાજ સામાન્ય રીતે બ્રાન્ડ કે રિટેલરના ડિસ્કાઉન્ટથી સરભર થાય છે. વહેલી બંધ કરવાથી તે લાભ રદ થાય છે કે નહીં તે પૂછો. અમારી નો-કોસ્ટ EMIના છુપા ચાર્જ ગાઇડ ડિસ્કાઉન્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજાવે છે.
5. વસ્તુ હાઇપોથિકેટેડ હોય તો લેન્ડરની સંમતિ જરૂરી છે કે નહીં તે કન્ફર્મ કરો.
6. રિટેલર પાસેથી એક્સચેન્જ વેલ્યુ લેખિતમાં લો, નવી વસ્તુના ઇન્વોઇસ સાથે.

ગણતરીનું ઉદાહરણ: 7 EMI બાકી હોય તેવું TV એક્સચેન્જ

કવિતાએ ₹60,000નું TV 12 મહિનાના ઝીરો-ઇન્ટરેસ્ટ પ્લાન પર લીધું હતું: ₹5,000ના 12 EMI. તેણે 5 ચૂકવ્યા છે. હવે તેને ₹90,000નું TV જોઈએ છે, અને સ્ટોર એક્સચેન્જમાં ₹12,000 ઓફર કરે છે. આંકડા દૃષ્ટાંતરૂપ છે, અને 3%નો ફોરક્લોઝર ચાર્જ કાલ્પનિક છે.

કવિતા જૂની લોન બંધ કરે, તો તે એક વાર ₹36,239 અને પછી મહિને ₹6,500 ચૂકવે છે. જૂની લોન ચાલુ રાખે, તો આગળના 7 મહિના મહિને ₹11,500 (₹5,000 + ₹6,500), પછી ₹6,500 ચૂકવે છે, અને ₹1,239નો ચાર્જ બચાવે છે. બંનેમાંથી કોઈ પણ યોગ્ય હોઈ શકે. ખરું જોખમ ત્રીજો રસ્તો છે: એક્સચેન્જથી જૂની લોન બંધ થઈ ગઈ એમ માની લેવું, મેન્ડેટ બાઉન્સ થવા દેવો, અને બાઉન્સ ચાર્જ તથા ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં મોડી ચુકવણીનો ડાઘ લેવો. EMIની સરખામણી EMI કેલ્ક્યુલેટર વડે કરો.

બંધ કર્યા પછી: બદલવા પડતા રેકોર્ડ

• ક્લોઝર લેટર કે NOC. શૂન્ય બાકીની ખાતરી આપતો લેટર માંગો. લોન વસ્તુના હાઇપોથિકેશનથી સુરક્ષિત હોય, તો RBIના નિર્દેશો મુજબ પૂરી ચુકવણીના 30 દિવસમાં લેન્ડરે અસલ દસ્તાવેજ પરત કરવા અને રજિસ્ટર્ડ ચાર્જ દૂર કરવા પડે, અને લેન્ડરના કારણે વિલંબ થાય તો દિવસના ₹5,000 વળતર ચૂકવવું પડે.
• ઓટો-ડેબિટ મેન્ડેટ. લેન્ડરને NACH કે UPI AutoPay મેન્ડેટ રદ કરવા કહો, અને આગળની ડ્યૂ તારીખ પછી તમારી બેંક કે UPI એપ તપાસો. જુઓ UPI AutoPay મેન્ડેટ કેવી રીતે રદ કરવું.
• EMI કાર્ડ લિમિટ. લોન EMI કાર્ડ પર હોય, તો લિમિટ પાછી આવી છે તે તપાસો.
• ક્રેડિટ રિપોર્ટ. એક-બે મહિના પછી ખાતું શૂન્ય બાકી સાથે "closed" દેખાય છે તે તપાસો. ન દેખાય, તો બ્યુરોનું ડિસ્પ્યુટ ફોર્મ વાપરો. RBIના વળતર માળખા મુજબ લેન્ડર પાસે 21 દિવસ અને બ્યુરો પાસે 9 દિવસ છે, અને કુલ 30 દિવસમાં ફરિયાદ ન ઉકેલાય તો વિલંબના દરેક દિવસ માટે તમને ₹100 મળવાપાત્ર છે. અમારી સિબિલ રિપોર્ટ ભૂલ ડિસ્પ્યુટ ગાઇડ રીત બતાવે છે.

નવી લોન એપ દ્વારા લો તો

RBIના Digital Lending Directions, 2025 મુજબ સહી પહેલાં તમને KFS મળવું જોઈએ, અને ડિજિટલ લોનમાં ઓછામાં ઓછા એક દિવસનો કૂલિંગ-ઓફ કે લુક-અપ પીરિયડ હોય છે, જેમાં તમે મુદ્દલ અને પ્રમાણસર APR ચૂકવીને પ્રીપેમેન્ટ પેનલ્ટી વિના બહાર નીકળી શકો. ચુકવણી ફક્ત લેન્ડરના પોતાના ખાતામાં કે રેગ્યુલેટેડ ચેનલ દ્વારા જ થવી જોઈએ, ક્યારેય પર્સનલ ખાતા કે એજન્ટના UPI ID પર નહીં.

શું ન કરવું

• સેલ્સપર્સન કહે તોપણ, રિટેલરે લેન્ડરને જાણ કરી છે એમ માની ન લો. લેન્ડરનો ક્લોઝર લેટર જાતે લો.
• જૂની લોન ઔપચારિક રીતે બંધ ન થાય ત્યાં સુધી તેના EMI બંધ ન કરો.
• એજન્ટના પર્સનલ UPI ID કે ખાતામાં "લોન ટ્રાન્સફર" કે "ક્લોઝર" ફી ન ચૂકવો.
• તમારી લોન બંધ કરવાની ઓફર કરતા કૉલર સાથે OTP, UPI PIN કે કાર્ડની વિગતો શેર ન કરો. ફક્ત લેન્ડરની એપ કે KFSમાંની સંપર્ક વિગતો વાપરો, સર્ચ રિઝલ્ટ કે સોશિયલ મીડિયામાંથી મળેલા નંબર નહીં, અને ફ્રોડની ફરિયાદ cybercrime.gov.in પર અથવા 1930 પર કરો.

ફરિયાદ ક્યાં કરવી

1. લેન્ડરની કસ્ટમર કેર, પછી તેના ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ કે પ્રિન્સિપલ નોડલ ઓફિસર, તમારા લોન નંબર સાથે લેખિતમાં.
2. બેંક અને NBFC માટે cms.rbi.org.in પર RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન, જો 30 દિવસમાં જવાબ ન મળે કે સંતોષ ન હોય; તે સમયમર્યાદા કે છેલ્લા જવાબના 90 દિવસમાં ફરિયાદ કરો.
3. ખોટા ખાતા સ્ટેટસ માટે ક્રેડિટ બ્યુરોનું ડિસ્પ્યુટ ફોર્મ, લેન્ડરને ફરિયાદ સાથે.

મુખ્ય મુદ્દા

• એક્સચેન્જ ઓફર રિટેલર સાથે વસ્તુનો હિસાબ પતાવે છે; લેન્ડર પાસે બંધ ન કરો ત્યાં સુધી તમારી લોન ચાલુ રહે છે.
• ફોરક્લોઝર સ્ટેટમેન્ટ લો અને ચાર્જ માટે KFS તપાસો; મોટાભાગની કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ લોન ફિક્સ્ડ-રેટ હોય છે.
• ઉદાહરણમાં, ₹5,000ના બાકી 7 EMI બંધ કરવાનો ખર્ચ કાલ્પનિક 3% ચાર્જ વત્તા GST સાથે ₹36,239 થાય છે.
• બંધ કર્યા પછી NOC લો, મેન્ડેટ રદ કરાવો અને ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં લોન બંધ દેખાય છે તેની ખાતરી કરો.