રિસ્ક ટોલરન્સ vs રિસ્ક કેપેસિટી: રોકાણમાં કોનું માનવું?

રિસ્ક ટોલરન્સ એટલે તમારી યોજના છોડ્યા વગર તમે કેટલું નુકસાન સહન કરી શકો; રિસ્ક કેપેસિટી એટલે લક્ષ્ય ચૂક્યા વગર તમને કેટલું નુકસાન પોસાય. બંને ઘણી વાર અલગ જવાબ આપે છે. સલામત નિયમ એ છે કે જે ઓછું હોય તે મુજબ રોકાણ કરો, કારણ કે તમારી કેપેસિટીથી વધુ જોખમવાળો પોર્ટફોલિયો તમને પૈસાની તંગીમાં મૂકી શકે, અને તમારા ટોલરન્સથી વધુ જોખમવાળો પોર્ટફોલિયો સૌથી ખરાબ સમયે વેચાઈ જાય છે.

બે અલગ પ્રશ્નો

ત્રીજો ખ્યાલ, રિસ્ક રિક્વાયરમેન્ટ, ચિત્ર પૂરું કરે છે: તમારાં લક્ષ્યો માટે ખરેખર કેટલા રિટર્નની જરૂર છે? જો સાવચેત મિશ્રણથી લક્ષ્ય પૂરું થવાની શક્યતા હોય, તો ફક્ત લઈ શકો છો એટલે વધુ જોખમ લેવાનું ખાસ કારણ નથી.

તમારી રિસ્ક કેપેસિટી શેનાથી ઘડાય છે

• સમયગાળો. આશરે ત્રણ વર્ષમાં જોઈતા પૈસા પાસે ઇક્વિટીના ઘટાડામાંથી બહાર આવવાનો ઓછો અવકાશ છે. 25 વર્ષ પછીની નિવૃત્તિ માટેના પૈસા પાસે ઘણો છે.
• આવકની સ્થિરતા. સરકારી નોકરી કે નિયમિત પગાર ફ્રીલાન્સ કે કમિશનની આવક કરતાં વધુ જોખમ ઉઠાવવા દે છે. જુઓ અનિયમિત આવક સાથે બજેટિંગ.
• ઇમરજન્સી ફંડ. આશરે છ મહિનાના ખર્ચ જેટલી અલગ બચત ન હોય, તો નોકરી જવાથી મંદીમાં રોકાણ વેચવું પડી શકે. કદ નક્કી કરવા અમારી કેટલું ઇમરજન્સી ફંડ જોઈએ ગાઇડ જુઓ.
• દેવું અને EMI. ઊંચી નિશ્ચિત જવાબદારીઓ તમે કેટલું ગુમાવી શકો તે ઘટાડે છે.
• આશ્રિતો અને વીમો. પૂરતું ટર્મ અને હેલ્થ કવર કટોકટીમાં તમારાં રોકાણ તોડવાથી બચાવે છે.
• બચતની સરખામણીએ લક્ષ્યનું કદ. તમારી બચત માંડ લક્ષ્ય જેટલી હોય, તો કોઈ પણ નુકસાન ઘટ ઊભી કરે છે.

તમારું રિસ્ક ટોલરન્સ શેનાથી ઘડાય છે

• ભૂતકાળનું વર્તન. માર્ચ 2020ના કડાકામાં કે બીજા ઘટાડામાં તમે ખરેખર શું કર્યું, તે કોઈ પણ ક્વિઝ કરતાં વધુ જણાવે છે.
• જ્ઞાન. ઇક્વિટીમાં ઘટાડા સામાન્ય છે એ સમજનારા રોકાણકારો તેમાંથી ટકી રહે છે.
• સ્વભાવ અને ઉછેર. કેટલાક લોકોને દેખાતું કોઈ પણ નુકસાન અસહજ લાગે છે.
• તાજેતરનાં રિટર્ન. સારાં વર્ષો પછી ટોલરન્સ વધે છે અને ખરાબ વર્ષો પછી તૂટી પડે છે, જે બરાબર ઊંધું છે. બજારની ટોચે કરેલા સ્વ-મૂલ્યાંકનથી સાવધ રહો.

ઉદાહરણ: જ્યારે કેપેસિટી ટોલરન્સથી ઉપર આવે (સમજ માટે)

પ્રિયા, 32, પાસે ₹10,00,000 બચત છે. તેને બે વર્ષમાં ઘરના ડાઉન પેમેન્ટ માટે ₹8,00,000 જોઈએ છે. તેણે અગાઉના કરેક્શનમાં વેચ્યા વગર રોકાણ ચાલુ રાખ્યું છે અને પોતાનું ટોલરન્સ ઊંચું માને છે, તેથી તે 70% ઇક્વિટી અને 30% ડેટ વિચારી રહી છે.

એ યોજનાને એક કાલ્પનિક ખરાબ વર્ષ સામે તપાસો જેમાં ઇક્વિટી 35% ઘટે અને ડેટ 2% વધે. આ સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ માટેની ધારણાઓ છે, આગાહી નથી.

પ્રિયાનું ટોલરન્સ પહેલું મિશ્રણ સંભાળી શકે. તેની કેપેસિટી નહીં: બે વર્ષ બાકી હોય ત્યારે એક ખરાબ વર્ષ તેને ઘટમાં મૂકી દે.

મહત્તમ ઇક્વિટી હિસ્સો શોધવો

તેનું પોસાય તેવું નુકસાન ₹10,00,000 − ₹8,00,000 = ₹2,00,000, એટલે 20% છે. ઇક્વિટી હિસ્સો x હોય, તો સ્ટ્રેસ ટેસ્ટનું નુકસાન:

નુકસાન = 35% × x − 2% × (1 − x) = 0.37x − 0.02

0.37x − 0.02 ≤ 0.20 મૂકતાં x ≤ 0.22 ÷ 0.37 = 59.46% મળે છે.

એટલે આ સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ મુજબ આશરે 59% ઇક્વિટી સંપૂર્ણ ઉપલી મર્યાદા છે, અને તેમાં કોઈ માર્જિન બચતું નથી. સાવચેત યોજના તેનાથી ઘણી નીચે રહે, અને ઘણા લોકો બે વર્ષના લક્ષ્યનો મોટો ભાગ આમ પણ ડેટ કે ડિપોઝિટમાં ખસેડી દે. 35%થી વધુ તીવ્ર ઘટાડો મર્યાદા હજી ઘટાડે.

એ જ વ્યક્તિ, અલગ લક્ષ્ય

28 વર્ષ દૂરના નિવૃત્તિના પૈસા માટે પ્રિયાની કેપેસિટી ઘણી વધારે છે. પહેલા વર્ષે 35%ના ઘટાડા પાસે પાછા આવવા દાયકાઓ હશે, અને તેની ચાલુ SIP નીચા ભાવે ખરીદશે. અહીં બંધનકર્તા મર્યાદા તેની કેપેસિટી નહીં, પણ તેનું ટોલરન્સ હોઈ શકે. SIP કેલ્ક્યુલેટર બતાવી શકે છે કે જુદાં જુદાં કાલ્પનિક રિટર્ન હેઠળ લાંબા ગાળાનાં યોગદાન કેવી રીતે વધે છે.

શીખ: રિસ્ક કેપેસિટી વ્યક્તિની નહીં, દરેક લક્ષ્યની હોય છે. એક જ રોકાણકાર સમજદારીથી એક લક્ષ્ય માટે 20% અને બીજા માટે 75% ઇક્વિટી રાખી શકે.

જ્યારે ટોલરન્સ બંધનકર્તા મર્યાદા હોય

રાહુલ, 28, પાસે સ્થિર નોકરી છે, કોઈ લોન નથી, પૂરું ઇમરજન્સી ફંડ છે અને નિવૃત્તિને 30 વર્ષ બાકી છે. તેની કેપેસિટી ઊંચી છે. પણ બે વર્ષ પહેલાં 15%ના ઘટાડામાં તેણે બધાં ફંડ વેચી દીધાં હતાં. રાહુલ માટે 90% ઇક્વિટી પોર્ટફોલિયો વ્યવહારમાં અયોગ્ય છે, કારણ કે તે ફરી વેચી દે તેવી શક્યતા છે. વિકલ્પો:

• એવા મધ્યમ ઇક્વિટી હિસ્સાથી શરૂ કરો જે તે ખરેખર ટકાવી શકે, જેમ કે 50%થી 60%.
• હાઇબ્રિડ ફંડ વાપરો જેથી તેના સ્ટેટમેન્ટમાં નાની વધઘટ દેખાય.
• વેચ્યા વગર ઘટાડા અનુભવે તેમ ધીરે ધીરે ઇક્વિટી વધારો.
• પોર્ટફોલિયો ઓછી વાર જુઓ.

નિયમનકારો આ ખ્યાલો કેવી રીતે વાપરે છે

• પ્રોડક્ટનું જોખમ: SEBI દરેક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ પર છ સ્તરનું રિસ્ક-ઓ-મીટર ફરજિયાત રાખે છે: લો, લો ટુ મોડરેટ, મોડરેટ, મોડરેટલી હાઇ, હાઇ અને વેરી હાઇ, જે દર મહિને અપડેટ થાય છે. તે પ્રોડક્ટનું વર્ણન કરે છે, તમારું નહીં.
• રોકાણકારની રિસ્ક પ્રોફાઇલ: SEBI-રજિસ્ટર્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એડવાઇઝરે ગ્રાહકોની રિસ્ક પ્રોફાઇલ કરવી પડે છે અને ફક્ત યોગ્ય પ્રોડક્ટની ભલામણ કરવી પડે છે. ડિસ્ટ્રિબ્યુટર પણ મૂળભૂત માહિતી એકઠી કરે છે. પ્રશ્નાવલિનું પરિણામ શરૂઆત છે; તેને તમારાં સાચાં લક્ષ્યો અને નાણાકીય સ્થિતિ સામે તપાસવું જોઈએ.
• ડેટ ફંડ વધારામાં વ્યાજ દર અને ક્રેડિટ જોખમને આવરી લેતું પોટેન્શિયલ રિસ્ક ક્લાસ મેટ્રિક્સ બતાવે છે; જુઓ ડેટ ફંડમાં ડ્યુરેશન રિસ્ક vs ક્રેડિટ રિસ્ક.

તમારું મિશ્રણ નક્કી કરવાની સરળ રીત

1. લક્ષ્યોની યાદી બનાવો, રકમ અને તારીખ સાથે.
2. દરેક લક્ષ્ય માટે કેપેસિટી તપાસો: દરેક લક્ષ્યના પૈસા કેટલા ઘટે તો લક્ષ્ય ચૂકી જવાય? ઉપર જેવો સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ વાપરો.
3. ટોલરન્સ પ્રામાણિકતાથી તપાસો: ભૂતકાળના ઘટાડામાં તમે શું કર્યું? પોર્ટફોલિયો 30% નીચે હોય તો શું તમે SIP ચાલુ રાખશો?
4. દરેક લક્ષ્ય માટે બેમાંથી ઓછું લો.
5. જરૂરિયાત તપાસો: પરિણામી મિશ્રણ લક્ષ્ય પૂરું કરી શકે તેમ લાગે છે? ન લાગે, તો ઉકેલ સામાન્ય રીતે વધુ જોખમ નહીં, પણ વધુ બચત કે મોડી તારીખ છે.
6. દર વર્ષે ફરી જુઓ અને રિબેલેન્સ કરો; જુઓ પોર્ટફોલિયો રિબેલેન્સિંગ.

શેર, બોન્ડ અને સોનું કેવી રીતે અલગ રીતે વર્તે છે તે માટે વાંચો શેર vs બોન્ડ vs સોનું. આ લેખ ફક્ત માહિતી માટે છે અને વ્યક્તિગત રોકાણ સલાહ નથી.

મુખ્ય મુદ્દા

• રિસ્ક ટોલરન્સ એટલે નુકસાન સહન કરવાની તૈયારી; રિસ્ક કેપેસિટી એટલે તેને ખમવાની નાણાકીય ક્ષમતા. બેમાંથી ઓછા મુજબ રોકાણ કરો.
• કેપેસિટી દરેક લક્ષ્ય માટે અલગ છે: ટૂંકો સમયગાળો, અસ્થિર આવક, ઊંચા EMI અને નાનું ઇમરજન્સી ફંડ બધું તેને ઘટાડે છે.
• ઉદાહરણમાં, ઇક્વિટીમાં 35%ના ઘટાડા પછી 70:30 મિશ્રણ પ્રિયાને બે વર્ષના લક્ષ્યથી ₹39,000 ઓછા પર છોડી દેત, જ્યારે 30:70 મિશ્રણે લક્ષ્ય પૂરું રાખ્યું.
• તેના સ્ટ્રેસ ટેસ્ટની ઇક્વિટી મર્યાદા 0.22 ÷ 0.37 = 59.46% હતી, કોઈ સલામતી માર્જિન વગર.
• પ્રોડક્ટનું રિસ્ક-ઓ-મીટર રેટિંગ તમારી રિસ્ક પ્રોફાઇલ નથી; બંનેને મેળવો.