ડેટ ફંડમાં ડ્યુરેશન રિસ્ક vs ક્રેડિટ રિસ્ક: નુકસાન કેમ થાય?

ડેટ ફંડમાં બે અલગ રીતે નુકસાન થઈ શકે. ડ્યુરેશન રિસ્ક (વ્યાજ દરનું જોખમ) એટલે વ્યાજ દર વધે ત્યારે બોન્ડના ભાવમાં ઘટાડો; પૂરતો સમય રાખનાર રોકાણકાર માટે તે સામાન્ય રીતે કામચલાઉ હોય છે. ક્રેડિટ રિસ્ક એટલે ઉધાર લેનાર ડિફોલ્ટ કરે કે ડાઉનગ્રેડ થાય ત્યારે થતું નુકસાન; તે કાયમી હોઈ શકે. ડેટ ફંડ ખરીદતાં પહેલાં તપાસવાની સૌથી ઉપયોગી બાબત એ છે કે તમે કયું જોખમ લો છો અને કેટલું.

બોન્ડના ભાવ વ્યાજ દર સાથે કેમ બદલાય છે

બોન્ડ ફિક્સ્ડ વ્યાજ આપે છે. તમે ખરીદ્યા પછી બજારના દર વધે, તો નવા બોન્ડ વધુ વ્યાજ આપે છે, તેથી ખરીદનાર માટે તમારા જૂના બોન્ડની કિંમત ઓછી થાય છે અને તેનો ભાવ ઘટે છે. દર ઘટે, તો તમારા બોન્ડનું વધુ કૂપન વધુ કીમતી બને છે અને ભાવ વધે છે. ડેટ ફંડની NAV તેના બધા બોન્ડની બજાર કિંમત છે, તેથી તે પણ એ જ રીતે બદલાય છે. કૂપન, ભાવ અને યીલ્ડની સમજ માટે વાંચો બોન્ડ કૂપન vs યીલ્ડ ટુ મેચ્યોરિટી.

ડ્યુરેશન: દરની અસર માપતો આંકડો

ફંડની ફેક્ટશીટમાં ડ્યુરેશનના બે આંકડા હોય છે:

• મેકોલે ડ્યુરેશન એટલે બોન્ડના કેશ ફ્લો મળે ત્યાં સુધીનો વર્ષોમાં ભારિત સરેરાશ સમય. SEBI ડેટ ફંડની કેટેગરી નક્કી કરવા તેનો ઉપયોગ કરે છે.
• મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન તેને ભાવની સંવેદનશીલતામાં ફેરવે છે: મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન = મેકોલે ડ્યુરેશન ÷ (1 + યીલ્ડ). તે બતાવે છે કે યીલ્ડમાં 1 ટકાવારી પોઇન્ટના ફેરફારથી NAVમાં આશરે કેટલા ટકા ફેરફાર થાય.

ઉદાહરણથી સમજો: દરમાં વધારો (સમજવા માટે)

એક ફંડની મેકોલે ડ્યુરેશન 6.42 વર્ષ છે અને પોર્ટફોલિયોની યીલ્ડ ટુ મેચ્યોરિટી (YTM) 7% છે. આ સમજવા માટેના આંકડા છે.

• મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન = 6.42 ÷ 1.07 = 6.0
• જો યીલ્ડ 0.50 ટકાવારી પોઇન્ટ વધે, તો NAVમાં આશરે ફેરફાર = −6.0 × 0.50% = −3.0%
• ₹5,00,000ના રોકાણ પર તે આશરે ₹15,000નો તાત્કાલિક માર્ક-ટુ-માર્કેટ ઘટાડો છે

યીલ્ડ 0.50 પોઇન્ટ ઘટે, તો એ જ ફંડ આશરે 3.0% (₹15,000) વધે. આ અંદાજ છે, જે દરમાં નાના ફેરફાર માટે સૌથી સારો ચાલે છે.

હવે 0.10ની મોડિફાઇડ ડ્યુરેશનવાળા એક લિક્વિડ ફંડ સાથે સરખાવો (સમજવા માટેનો આંકડો). એ જ 0.50 પોઇન્ટનો વધારો તેની NAVમાં આશરે −0.10 × 0.50% = −0.05%, એટલે ₹5,00,000 પર ₹250નો ફેરફાર લાવે.

ડ્યુરેશનનું નુકસાન ઘણી વાર કામચલાઉ કેમ હોય છે

બોન્ડ વ્યાજ આપતા રહે છે, અને ફંડ મેચ્યોર થતા પૈસા નવી, વધુ યીલ્ડ પર ફરી રોકે છે. ખૂબ સ્થૂળ રીતે, જો પછી દર સ્થિર રહે તો ફંડ દરને કારણે થયેલો ઘટાડો તેની ડ્યુરેશન જેટલા સમયમાં પાછો મેળવે છે. ઉદાહરણમાં, 7% યીલ્ડ ₹5,00,000 પર વર્ષે આશરે ₹35,000 કમાય છે (7% × ₹5,00,000), જે ₹15,000ના ભાવના ઘટાડા કરતાં વધુ છે, તેથી એક વર્ષ રાખનાર હજી ફાયદામાં રહી શકે. આ ફક્ત સમજવા માટે છે અને તેમાં ધાર્યું છે કે દર ફરી વધતા નથી અને કોઈ ડિફોલ્ટ થતો નથી.

ક્રેડિટ રિસ્ક: જ્યારે ઉધાર લેનાર ચૂકવતો નથી

ક્રેડિટ રિસ્કને દરના ફેરફાર સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. તે એવી શક્યતા છે કે જે કંપનીના બોન્ડ ફંડ પાસે છે તે:

• રેટિંગ એજન્સી દ્વારા ડાઉનગ્રેડ થાય, જેનાથી બોન્ડનો ભાવ ઘટે, અથવા
• ડિફોલ્ટ કરે, એટલે વ્યાજ અને મૂળ રકમ મોડી મળે કે ક્યારેય ન મળે.

ઉદાહરણથી સમજો: ડિફોલ્ટ (સમજવા માટે)

એક ફંડના પોર્ટફોલિયોનો 5% ભાગ એક કંપનીના બોન્ડમાં છે. એ કંપની ડિફોલ્ટ કરે છે અને ફંડ બોન્ડની કિંમત શૂન્ય કરી નાખે છે.

• NAV પર અસર: આશરે −5%
• ₹5,00,000 પર: આશરે ₹25,000નું નુકસાન

ડ્યુરેશનના ઉદાહરણથી વિપરીત, અહીં વધુ યીલ્ડથી આપોઆપ રિકવરી થતી નથી. કંપની પછીથી કંઈક ચૂકવે તો જ પૈસા પાછા આવે.

કોઈ હોલ્ડિંગ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ગ્રેડથી નીચે ડાઉનગ્રેડ થાય કે ડિફોલ્ટ થાય ત્યારે SEBI ફંડને સેગ્રિગેટેડ પોર્ટફોલિયો (સાઇડ પોકેટ) બનાવવાની છૂટ આપે છે. મુશ્કેલીવાળો બોન્ડ અલગ પોર્ટફોલિયોમાં મૂકાય છે, અને એ તારીખે દરેક રોકાણકારને તેમાં યુનિટ મળે છે. તમારી મુખ્ય NAV બોન્ડની કિંમત જેટલી ઘટે છે, પણ કંપની પછીથી ચૂકવે, તો પૈસા એ સેગ્રિગેટેડ યુનિટમાં આવે છે. તેનાથી નવા રોકાણકારો બીજાના ભોગે ફાયદો ઉઠાવી શકતા નથી, કે ઝડપથી રિડીમ કરનારા બચી નીકળી શકતા નથી. તે નુકસાન ભૂંસતું નથી.

ભારતીય રોકાણકારોએ બંને જોખમ થતાં જોયાં છે: 2018માં IL&FSનો ડિફોલ્ટ અને 2020માં ફ્રેન્કલિન ટેમ્પલટને છ ડેટ સ્કીમ બંધ કરવાનો લીધેલો નિર્ણય બતાવે છે કે "ડેટ" એટલે "સલામત" નહીં.

સાથે-સાથે સરખામણી

ડેટ ફંડની કેટેગરી અને તેનાં મુખ્ય જોખમ

SEBI મોટા ભાગની ડેટ કેટેગરી મેકોલે ડ્યુરેશનથી નક્કી કરે છે. 20 માર્ચ 2026ના માસ્ટર સર્ક્યુલર હેઠળ ઘણી કેટેગરીનાં નામ બદલાયાં; ઘણાં ફંડ હાઉસે ઓગસ્ટ 2026થી નવાં નામ લાગુ કર્યાં. ઉદાહરણ તરીકે, "Short Duration Fund" હવે "Short Term Fund" અને "Low Duration Fund" હવે "Ultra Short to Short Term Fund" બન્યું. ઓક્ટોબર 2026ની સ્થિતિએ નીચેની કેટેગરીના ડ્યુરેશન બેન્ડ બદલાયા નથી.

ફેરફારના આ સમયગાળામાં કેટેગરીનાં નામ અને કેટલાક નિયમો ફંડ હાઉસ મુજબ થોડા અલગ છે, તેથી સ્કીમની પોતાની નોટિસ કે ફેક્ટશીટ વાંચો.

પોટેન્શિયલ રિસ્ક ક્લાસ (PRC) મેટ્રિક્સ

દરેક ડેટ સ્કીમ તેના દસ્તાવેજોમાં 3 × 3 ગ્રીડ બતાવે છે, જે ફંડ વધુમાં વધુ કેટલું જોખમ લઈ શકે તેની મર્યાદા નક્કી કરે છે:

ક્લાસ Iથી III ફંડ વધુમાં વધુ કેટલી મેકોલે ડ્યુરેશન રાખી શકે તેના પર આધાર રાખે છે (1 વર્ષ સુધી, 3 વર્ષ સુધી, કે કોઈ પણ). Aથી C ઓછામાં ઓછી ક્રેડિટ રિસ્ક વેલ્યૂ પર આધાર રાખે છે, જે પોર્ટફોલિયોના રેટિંગનો ભારિત સ્કોર છે. A-Iમાંનું ફંડ સૌથી સાવચેત છે; C-IIIમાંનું ફંડ બંને જોખમ સૌથી વધુ લઈ શકે. PRC એક ઉપલી મર્યાદા છે, હાલની સ્થિતિ નહીં, તેથી તેને તાજેતરની ફેક્ટશીટ સાથે જુઓ.

સમયગાળા પ્રમાણે કેવી રીતે પસંદ કરવું

સામાન્ય નિયમ તરીકે, ફંડની મેકોલે ડ્યુરેશન તમારા રોકાણના સમયગાળા જેટલી કે તેનાથી ઓછી રાખો, અને જાણી જોઈને ક્રેડિટ રિસ્ક ન લેવું હોય તો ટોપ-રેટેડ પોર્ટફોલિયો પસંદ કરો. બેંક FD સાથે સરખાવો, જેમાં ઓક્ટોબર 2026ની સ્થિતિએ દરેક બેંકમાં દરેક ડિપોઝિટર માટે ₹5 લાખ સુધીનું DICGC વીમા કવચ છે; તેના માટે FD કેલ્ક્યુલેટર વાપરો. આ સામાન્ય માર્ગદર્શન છે, વ્યક્તિગત સલાહ નથી.

ટેક્સ: બંને જોખમ માટે સરખો

ઓક્ટોબર 2026ની સ્થિતિએ 1 એપ્રિલ 2023 કે પછી ખરીદેલા ડેટ ફંડ યુનિટ પર રિડેમ્પ્શન વખતે, ગમે તેટલો સમય રાખો, તમારા સ્લેબ રેટ મુજબ ટેક્સ લાગે છે. એ તારીખ પહેલાં ખરીદેલા અને 24 મહિનાથી વધુ રાખેલા યુનિટ પર ઇન્ડેક્સેશન વગર 12.5% ટેક્સ લાગે છે. વિગતો માટે જુઓ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ પર કેપિટલ ગેઇન્સ ટેક્સ, અને પોર્ટફોલિયોમાં ડેટનું સ્થાન સમજવા શેર vs બોન્ડ vs સોનું.

મુખ્ય મુદ્દા

• ડ્યુરેશન રિસ્ક વધતા દરથી આવે છે અને ઘણી વાર કામચલાઉ હોય છે; ક્રેડિટ રિસ્ક ડિફોલ્ટ અને ડાઉનગ્રેડથી આવે છે અને કાયમી હોઈ શકે.
• મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન ≈ યીલ્ડમાં 1 પોઇન્ટના ફેરફારે NAVમાં % ફેરફાર: ઉદાહરણમાં 6.0 × 0.50% = 3.0%, એટલે ₹5 લાખ પર ₹15,000.
• 5%નું હોલ્ડિંગ શૂન્ય થાય તો NAV આશરે 5% ઘટે; સાઇડ પોકેટિંગ તેને અલગ કરે છે, પણ નુકસાન ભૂંસતું નથી.
• રોકાણ પહેલાં મેકોલે ડ્યુરેશન, રેટિંગ મિક્સ અને PRC ખાનું તપાસો; ડ્યુરેશનને તમારા રોકાણના સમયગાળા સાથે મેળવો.
• ઓક્ટોબર 2026ની સ્થિતિએ એપ્રિલ 2023 પછીના ડેટ ફંડ યુનિટ પર સ્લેબ રેટ મુજબ ટેક્સ લાગે છે.