સ્ટેબલકોઇન ડીપેગનું જોખમ: '1 ડૉલર' કોઇન કેમ તૂટે છે

સ્ટેબલકોઇન ત્યારે ડીપેગ થાય છે જ્યારે તેની બજાર કિંમત તેણે વચન આપેલી કિંમતથી, સામાન્ય રીતે 1 US ડૉલરથી, દૂર ખસી જાય, કારણ કે લોકોને શંકા થાય કે તેઓ ખરેખર તેને એ ડૉલર સામે રિડીમ કરી શકશે કે નહીં. જોખમ કોઇન પાછળ શું છે તેના પર આધાર રાખે છે: ફિયાટ-સમર્થિત કોઇન બેંકો અને ટ્રેઝરી બિલમાં રાખેલા રિઝર્વની ગુણવત્તા અને ઉપલબ્ધતા પર આધાર રાખે છે, ક્રિપ્ટો-સમર્થિત કોઇન તૂટી શકે તેવા કોલેટરલ પર, અને અલ્ગોરિધમિક કોઇન ફક્ત બજારના ભરોસા પર. ભારતીય યુઝર્સ માટે, ઓક્ટોબર 2026 સુધી, ડીપેગનું નુકસાન બીજી કોઈ આવક સામે સરભર થઈ શકતું નથી, જ્યારે નફા પર 30% વત્તા સેસ અને 1% TDS લાગે છે.

આ લેખ ફક્ત સમજ આપવા માટે છે અને કોઈ પણ સ્ટેબલકોઇન ખરીદવા, વેચવા કે રાખવાની ભલામણ કરતો નથી. સ્ટેબલકોઇન સહિત ક્રિપ્ટો એસેટ ભારતમાં કાનૂની ચલણ નથી.

સ્ટેબલકોઇન શું વચન આપે છે

સ્ટેબલકોઇન એવો ક્રિપ્ટો ટોકન છે જે કોઈ રેફરન્સ એસેટ, મોટે ભાગે US ડૉલર, સામે સ્થિર કિંમત જાળવવા માટે બનેલો છે. તેનો પેગ મુખ્યત્વે ત્રણમાંથી એક રીતે જળવાય છે:

ડીપેગ કેમ થાય છે: પ્રક્રિયા

1. રિડેમ્પશન દરેક માટે ખુલ્લું નથી

મોટા ભાગના રિટેલ ધારકો ઇશ્યૂઅર પાસે સીધું રિડીમ કરી શકતા નથી; ફક્ત મંજૂર સંસ્થાઓ જ કરી શકે. રિટેલ યુઝર્સ એક્સચેન્જ અને માર્કેટ મેકર પર આધાર રાખે છે, જે બજાર કિંમત અને રિડેમ્પશન કિંમત વચ્ચે આર્બિટ્રાજ કરે છે. જો રિડેમ્પશન ધીમું પડે કે બંધ થાય (શનિ-રવિ, બેંક રજા, કાનૂની અવરોધ), તો રિઝર્વ હોવા છતાં બજાર કિંમત તીવ્ર રીતે ઘટી શકે.

2. રિઝર્વની ગુણવત્તા અને સ્થાન

જો રિઝર્વ એક જ બેંકમાં હોય જે ડૂબી જાય, કે એવી એસેટમાં હોય જે પૂરી કિંમતે ઝડપથી વેચી ન શકાય, તો ધારકો બીજા કરતાં પહેલાં નીકળવા દોડે છે. આ બેંક રનની જાણીતી સ્થિતિ છે, પણ ડિપોઝિટ વીમા વગર.

3. કોલેટરલનો કડાકો

ક્રિપ્ટો-કોલેટરલાઇઝ્ડ કોઇન તેની લિક્વિડેશન પ્રક્રિયા જેટલો જ સ્થિર હોય છે. જો કોલેટરલના ભાવ પોઝિશન લિક્વિડેટ થાય તેના કરતાં ઝડપથી ઘટે, તો સિસ્ટમ અંડર-કોલેટરલાઇઝ્ડ બની જાય છે.

4. પોતાની જાતને વધારતી ડિઝાઇન

અલ્ગોરિધમિક સ્ટેબલકોઇન સાથીદાર ટોકનની માંગ પર આધાર રાખે છે. ભરોસો ઘટે ત્યારે વ્યવસ્થા એ ટોકન વધુ છાપે છે, તેનો ભાવ તૂટે છે અને પેગ નિષ્ફળ જાય છે.

5. પ્લેટફોર્મ અને ચેઇન સંબંધિત સમસ્યાઓ

એક્સચેન્જ પર, સ્થાનિક લિક્વિડિટી, ઉપાડ પર રોક કે તે એક્સચેન્જ સામે નિયમનકારી કાર્યવાહીને કારણે સ્ટેબલકોઇન પેગથી નીચે ટ્રેડ થઈ શકે, ભલે બીજે કોઇન બરાબર હોય. ભારતમાં સ્થાનિક માંગ અને રૂપિયા ઓન-રેમ્પની મુશ્કેલીઓને કારણે સ્ટેબલકોઇન ઘણી વાર સત્તાવાર રૂપિયા-ડૉલર દર કરતાં પ્રીમિયમ કે ડિસ્કાઉન્ટ પર ટ્રેડ થયા છે.

ખરેખર થયેલા ડીપેગ

આ આંકડા વ્યાપક રીતે નોંધાયેલા બજાર ડેટા અને ઇશ્યૂઅરનાં નિવેદનોમાંથી છે; દિવસ દરમિયાનનું ચોક્કસ તળિયું ડેટા સ્રોત મુજબ બદલાય છે. પાઠ એ છે કે સૌથી વધુ વપરાતા કોઇન પણ દબાણ હેઠળ પેગથી ખસી ગયા છે, અને એક મોટી ડિઝાઇન સંપૂર્ણ નિષ્ફળ ગઈ.

ઉદાહરણથી સમજો: ભારતીય ધારક અને ડીપેગ

રોહન ભારતીય એક્સચેન્જ પર ટોકન દીઠ ₹90ના ભાવે 1,000 USDT ખરીદે છે (₹90,000), જ્યારે સત્તાવાર રૂપિયા દર આશરે ₹88 છે, એટલે કે તે પહેલેથી સ્થાનિક પ્રીમિયમ ચૂકવે છે. બધા આંકડા ફક્ત ઉદાહરણ છે.

સ્થિતિ A: પેગ જળવાય છે, રૂપિયો બદલાતો નથી, તે ₹90માં વેચે છે

• વેચાણ: ₹90,000, કોઈ નફો નહીં
• 1% TDS: ₹900 (જો તેનાં વાર્ષિક ટ્રાન્સફર મર્યાદાથી વધુ હોય), રિટર્નમાં ક્રેડિટ તરીકે મેળવી શકાય
• ટેક્સ: શૂન્ય, પણ રિટર્ન ભરે ત્યાં સુધી ₹900 રોકડ અટવાય છે

સ્થિતિ B: કામચલાઉ ડીપેગ, તે ગભરાઈને ₹81માં વેચે છે (આશરે 10% નીચે)

• વેચાણ: ₹81,000 → ₹9,000નું નુકસાન
• નુકસાન પગાર, બીજા ક્રિપ્ટો નફા કે બીજા કશા સામે સરભર થઈ શકતું નથી, અને આગળ લઈ જઈ શકાતું નથી

સ્થિતિ C: રૂપિયો નબળો પડે છે, તે ₹93માં વેચે છે

• નફો: ₹3,000
• ટેક્સ: 30% = ₹900; 4% સેસ = ₹36 → ₹936
• ટેક્સ પછી ચોખ્ખો નફો: ₹2,064

આ અસમાનતા મહત્ત્વની છે: સ્થિતિ Bમાં આખું ₹9,000નું નુકસાન કોઈ ટેક્સ રાહત વગર સહન કરવું પડે છે, જ્યારે સ્થિતિ Cમાં નફા પર 31.2% (કોઈ સરચાર્જ પહેલાં) ટેક્સ લાગે છે. એ પણ નોંધો કે ભારતમાં સ્ટેબલકોઇનને બીજા ક્રિપ્ટો ટોકન સામે બદલવો પણ પોતે કરપાત્ર ટ્રાન્સફર છે, ભલે તેમાં રૂપિયા સામેલ ન હોય. તમારી બાકીની આવક સાથે આ ક્યાં બેસે છે તે જોવા અમારું ઇન્કમ ટેક્સ કેલ્ક્યુલેટર વાપરો.

ભારતમાં ટેક્સ અને નિયમનની સ્થિતિ (ઓક્ટોબર 2026 સુધી)

• ટેક્સ: સ્ટેબલકોઇન વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ એસેટ છે. નફા પર 30% વત્તા સરચાર્જ અને 4% સેસ લાગે છે (જૂની સેક્શન 115BBH, જે ઇન્કમ-ટેક્સ એક્ટ, 2025માં લઈ જવાઈ), અને ફક્ત ખરીદ કિંમત બાદ મળે છે. મોટા ભાગની વ્યક્તિઓ અને HUF માટે વર્ષે ₹50,000થી ઉપરના ટ્રાન્સફર પર અને બીજા માટે ₹10,000થી ઉપર 1% TDS લાગે છે. બજેટ 2026એ આ દરોમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી.
• કાનૂની ચલણ નથી: ભારતમાં સ્ટેબલકોઇન ચલણ તરીકે વાપરી શકાતા નથી. બેંકિંગ સિસ્ટમની બહાર ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ માટે તેનો ઉપયોગ FEMAની ચિંતા ઊભી કરે છે; રેમિટન્સ લિબરલાઇઝ્ડ રેમિટન્સ સ્કીમ હેઠળ અધિકૃત માધ્યમોથી જ થવું જોઈએ.
• RBIનું વલણ: RBIના ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી રિપોર્ટમાં સ્ટેબલકોઇન સહિત ક્રિપ્ટો એસેટ અંગે સાવચેત વલણ દર્શાવાયું છે, અને RBI ખાનગી સ્ટેબલકોઇનને બદલે સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સીની તરફેણ કરે છે. 2026ના મધ્યના સમાચાર અહેવાલો મુજબ RBI હજી ક્રિપ્ટોમાં બેંકોના એક્સપોઝર પર પ્રતિબંધને એક વિકલ્પ માને છે; સરકારે અંતિમ માળખું જાહેર કર્યું નથી.
• એક્સચેન્જ: ભારતીય યુઝર્સને સેવા આપતાં પ્લેટફોર્મે મની લોન્ડરિંગ વિરોધી નિયમો હેઠળ FIU-INDમાં નોંધણી કરાવવી પડે. નોંધણી એ પ્લેટફોર્મની નાણાકીય સધ્ધરતા કે સ્ટેબલકોઇનની પોતાની ગેરંટી નથી.

કોઈ પણ સ્ટેબલકોઇન વિશે પૂછવાના પ્રશ્નો (સમજ માટે, સલાહ નહીં)

1. તેની પાછળ શું છે, અને રિઝર્વ ક્યાં રાખેલા છે?
2. તેને કોણ રિડીમ કરી શકે, કેટલી ઝડપથી, અને ઓછામાં ઓછી કેટલી રકમે?
3. રિઝર્વ રિપોર્ટ સ્વતંત્ર રીતે ઑડિટ થાય છે કે ફક્ત "attested" છે?
4. ઇશ્યૂઅરનું નિયમન કયો દેશ કરે છે, અને તે નિષ્ફળ જાય તો ધારકોનું શું થાય?
5. તમે તેને કયા પ્લેટફોર્મ પર રાખો છો, અને શું તે પ્લેટફોર્મ ઉપાડ અટકાવી શકે?

ટોકન એક્સચેન્જ પર રાખવા અને સેલ્ફ-કસ્ટડી વૉલેટમાં રાખવા વચ્ચેનો ફરક સમજવા અમારો ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જ vs વૉલેટ લેખ વાંચો. સ્ટેબલકોઇન RBIએ જારી કરેલા e₹ અને UPIથી કેવી રીતે અલગ છે તે સમજવા જુઓ ડિજિટલ રૂપિયો vs UPI vs ક્રિપ્ટો.

મુખ્ય મુદ્દા

• સ્ટેબલકોઇનનો પેગ તેના રિઝર્વ, રિડેમ્પશનની પહોંચ અને ડિઝાઇન જેટલો જ મજબૂત હોય છે.
• અલ્ગોરિધમિક સ્ટેબલકોઇન સંપૂર્ણ નિષ્ફળ ગયા છે (TerraUSD, 2022); મોટા ફિયાટ-સમર્થિત કોઇન પણ થોડા સમય માટે ડીપેગ થયા છે (USDC આશરે 87 સેન્ટ, માર્ચ 2023).
• ભારતમાં સ્ટેબલકોઇન કાનૂની ચલણ નથી અને તેના માટે ડિપોઝિટ વીમો કે ખાસ રોકાણકાર સુરક્ષા નથી.
• ઓક્ટોબર 2026 સુધી નફા પર 30% વત્તા સરચાર્જ અને સેસ લાગે છે, મર્યાદાથી ઉપર 1% TDS લાગે છે, અને ડીપેગનું નુકસાન સરભર કે આગળ લઈ જઈ શકાતું નથી.
• ડૉલર સ્ટેબલકોઇન નિયંત્રિત બેંક ખાતામાં ડૉલર રાખવા બરાબર નથી.