UPI QR કોડ સ્કેમ: નકલી QR સ્કેન કર્યો હોય તો શું કરવું

"મેં કાઉન્ટર પરનો QR સ્કેન કરીને ₹1,800 ચૂકવ્યા, અને દુકાનદાર કહે છે કંઈ આવ્યું નથી." કે પછી: "એક ખરીદનારે પેમેન્ટ મેળવવા QR કોડ મોકલ્યો, મેં PIN નાખ્યો અને પૈસા ખાતામાંથી જતા રહ્યા." બંને કિસ્સામાં પહેલું પગલું એક જ છે: હમણાં જ 1930 પર ફોન કરો કે cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ કરો, પછી બેંકની ફ્રોડ લાઇન પર ટ્રાન્ઝેક્શનની જાણ કરો. જેટલી ઝડપથી જાણ કરશો, પૈસા આગળ જાય તે પહેલાં ફ્રીઝ થવાની શક્યતા એટલી વધુ.

QR સ્કેમ એટલા માટે સફળ થાય છે કે QR કોડ કોને પૈસા જાય છે તે છુપાવે છે. આ ગાઇડમાં ઓક્ટોબર 2026 મુજબ સામાન્ય પ્રકારો, પહેલા કલાક અને પહેલા દિવસનાં પગલાં, RBIના નિયમો મુજબ શું પાછું મળી શકે અને કોપી કરી શકાય તેવી ફરિયાદ સમજાવી છે. વિનંતી આધારિત આવી જ યુક્તિ માટે અમારી UPI કલેક્ટ રિક્વેસ્ટ ફ્રોડ ગાઇડ જુઓ.

આવું કેમ થાય છે

UPI QR કોડ એટલે ફક્ત એક UPI ID અને ક્યારેક રકમ, જે ટપકાંની પેટર્ન તરીકે છાપેલી હોય છે. તમારી એપ તેને વાંચીને પેમેન્ટ સ્ક્રીન ખોલે છે. છાપેલો ચોરસ જે દુકાન પર ચોંટાડેલો છે તે દુકાનનો જ છે તેનો કોઈ પુરાવો નથી. ઠગો તેનો ફાયદો આ રીતે ઉઠાવે છે:

લગભગ બધાને હરાવતો નિયમ: સ્કેન કરીને UPI PIN નાખવાથી ફક્ત પૈસા જાય છે. કોઈ બીજું કહે, તો તે સ્કેમ છે.

સ્ટેપ બાય સ્ટેપ: શું કરવું

પહેલા કલાકમાં

1. 1930 પર ફોન કરો કે cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ કરો. નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ સંબંધિત બેંકોને એલર્ટ કરે છે જેથી તેઓ પૈસા પર લિયન (lien) મૂકવાનો પ્રયાસ કરી શકે. એકનોલેજમેન્ટ નંબર લખી લો.
2. તમારી બેંકને જાણ કરો, તેના 24x7 ફ્રોડ નંબર, એપ કે નેટ બેંકિંગ દ્વારા. ફરિયાદ રેફરન્સ નંબર માંગો.
3. UPI એપમાં એ જ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ડિસ્પ્યુટ નોંધાવો, કારણ તરીકે ફ્રોડ કે અનધિકૃત પસંદ કરીને. તેનાથી એપ, તેની પાર્ટનર બેંક અને NPCI ફરિયાદ જોઈ શકે છે.
4. ટ્રાન્ઝેક્શનમાંથી મેળવનારની વિગતોનો સ્ક્રીનશોટ લો: મેળવનારનું નામ, UPI ID અને 12 અંકનો UPI રેફરન્સ નંબર.
5. જો QRથી કોઈ વેબસાઇટ કે એપ ખૂલી હોય, તો એ એપ અનઇન્સ્ટોલ કરો, સુરક્ષિત ડિવાઇસથી UPI PIN અને નેટ બેંકિંગ પાસવર્ડ બદલો, અને બેંકને કહો કે તમે નકલી પેજ પર વિગતો ભરી હોઈ શકે.

પહેલા દિવસે

6. જો તમે દુકાનમાં ગ્રાહક હો, તો દુકાનદારને જણાવો અને મેળવનારનું નામ બતાવો. તેમને કદાચ ખબર ન હોય કે તેમનું સ્ટીકર બદલાઈ ગયું છે. બંનેએ ફરિયાદ કરવી જોઈએ; દુકાનની ફરિયાદ પોલીસને ઘણા ભોગ બનનારને જોડવામાં મદદ કરે છે.
7. જો તમે દુકાનદાર હો, તો નકલી સ્ટીકર કાઢીને તેનો ફોટો લો, cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ કરો અને તમારી પેમેન્ટ હિસ્ટ્રી અને સાઉન્ડબોક્સ એલર્ટ તપાસો. બેંક કે પેમેન્ટ પ્રોવાઇડર પાસે નવો QR માંગો.
8. "મેળવવા માટે સ્કેન કરો" QR મોકલનાર ફોન નંબરની જાણ કરો સંચાર સાથી પોર્ટલની ચક્ષુ (Chakshu) સુવિધા પર.
9. પોલીસ ફરિયાદ કરો જો બેંક કે પોર્ટલ માંગે, ખાસ કરીને મોટી રકમ માટે.

જો હજી ઉકેલ ન આવે

10. બેંકના ગ્રીવન્સ કે નોડલ ઓફિસરને લખો, તમારા 1930 એકનોલેજમેન્ટ અને ડિસ્પ્યુટ નંબર સાથે.
11. UPI સિસ્ટમમાં NPCIના ક્રમ મુજબ ફરિયાદ આગળ વધારો: UPI એપ, તેની પાર્ટનર બેંક, તમારી બેંક, પછી npci.org.in પરના ડિસ્પ્યુટ રિડ્રેસલ વિકલ્પ કે એપના "UPI Help" સેક્શન દ્વારા NPCI.
12. RBI ઓમ્બડ્સમેન પાસે જાઓ cms.rbi.org.in પર, જો બેંક ફરિયાદ નકારે કે 30 દિવસમાં જવાબ ન આપે. ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન સ્કીમ, 2026 હેઠળ, બેંકના છેલ્લા જવાબ કે જવાબની મુદતના 90 દિવસમાં ફરિયાદ કરો. જુઓ બેંક ફરિયાદનો ઉકેલ ન લાવે તો શું કરવું.

શું પાછું મળી શકે

વાસ્તવિક રહો: તમે પોતાના PINથી મંજૂર કરેલું QR પેમેન્ટ કાયદાકીય રીતે હેક થયેલા ખાતાથી અલગ છે.

31 ડિસેમ્બર 2026 સુધીના ટ્રાન્ઝેક્શન RBIના 2017ના કસ્ટમર લાયેબિલિટી ફ્રેમવર્ક હેઠળ આવે છે. તમે જાતે મંજૂર કરેલું પેમેન્ટ જાણ કરો ત્યાં સુધી સામાન્ય રીતે તમારી જવાબદારી ગણાય છે, તેથી પૈસા પાછા મળવા મુખ્યત્વે એ વાત પર આધાર રાખે છે કે સાયબર ક્રાઇમ સિસ્ટમ મેળવનારના ખાતામાં કેટલું ફ્રીઝ કરી શકે.

1 જાન્યુઆરી 2027થીના ટ્રાન્ઝેક્શન જૂન 2026માં જારી થયેલા RBIના સુધારેલા નિર્દેશો હેઠળ આવે છે. છેતરપિંડીથી ગ્રાહક પાસે મંજૂર કરાવેલું ટ્રાન્ઝેક્શન ફ્રોડ ગણાય છે, તમારી જવાબદારી સાબિત કરવાનો ભાર બેંક પર છે, અને નાના ફ્રોડ માટે એક વખતનું વળતર મળે છે: ₹50,000 સુધીના કુલ નુકસાન માટે, ચોખ્ખા નુકસાનના 85% અને ₹25,000માંથી જે ઓછું હોય તે, જીવનમાં એક વાર, જો તમે પાંચ કેલેન્ડર દિવસમાં 1930 કે cybercrime.gov.in પર અને બેંકને જાણ કરો. વિગતો તમારી બેંકની કસ્ટમર પ્રોટેક્શન પોલિસીમાં હોય છે.

રોજના ₹100 વળતરવાળો RBIનો ટર્નઅરાઉન્ડ ટાઇમ નિયમ ફક્ત નિષ્ફળ ટ્રાન્ઝેક્શન પર લાગુ પડે છે. QR સ્કેમનું પેમેન્ટ સામાન્ય રીતે "સફળ" બતાવે છે, તેથી એ નિયમ અહીં કામ લાગતો નથી.

ઉદાહરણથી સમજો

મીના 24 જાન્યુઆરી 2027ના રોજ મીઠાઈની દુકાને કાઉન્ટર પરનો QR સ્કેન કરીને ₹1,800 ચૂકવે છે. દુકાનદારનું સાઉન્ડબોક્સ ચૂપ રહે છે. તેની એપમાં મેળવનાર તરીકે દુકાન નહીં પણ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ દેખાય છે. તે 20 મિનિટમાં 1930 પર અને એ જ સાંજે બેંકને ફોન કરે છે.

• પોલીસને મ્યુલ ખાતામાં હજી ₹1,200 મળે છે અને તે પરત થાય છે. ચોખ્ખું નુકસાન: ₹1,800 − ₹1,200 = ₹600.
• 2027ના નિયમો મુજબ વળતર ₹600ના 85% (₹510) અને ₹25,000માંથી ઓછું, એટલે ₹510.
• મીનાનું અંતિમ નુકસાન: ₹600 − ₹510 = ₹90.

જો આ જ પેમેન્ટ નવેમ્બર 2026માં થયું હોત, તો તેને કદાચ ફક્ત ફ્રીઝ થયેલા ₹1,200 જ પાછા મળત, એટલે ₹600નું નુકસાન. બંને રીતે, 20 મિનિટમાં કરેલા ફોને ફરક પાડ્યો. આંકડા ઉદાહરણ માટે છે; વાસ્તવિક પરિણામ બેંકની ચકાસણી અને કેટલું ફ્રીઝ થઈ શકે તેના પર આધાર રાખે છે.

કોપી કરવા તૈયાર ફરિયાદ મેસેજ

વિષય: નકલી/બદલાયેલા QR કોડથી ફ્રોડ UPI પેમેન્ટ - રેફ. [UTR]

આદરણીય સાહેબ/મેડમ,

[તારીખ]ના રોજ [સમય] વાગ્યે, [દુકાનનું નામ / સ્થળ / ચેટ] પર QR કોડ
સ્કેન કરતાં મારા [છેલ્લા 4 અંક]થી પૂરા થતા ખાતામાંથી Rs [રકમ] કપાયા.
મેળવનાર તરીકે [નામ, UPI ID] દેખાયું, જે સાચો મેળવનાર નહોતો.
UPI રેફરન્સ (UTR/RRN): [નંબર].

મને છેતરીને આ પેમેન્ટ કરાવાયું હતું. મેં [તારીખ, સમય]ના રોજ 1930 /
નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર જાણ કરી છે, એકનોલેજમેન્ટ [નંબર].

કૃપા કરીને:
1. આને ફ્રોડ ટ્રાન્ઝેક્શન ગણો અને બેનિફિશિયરી બેંકને રકમ ફ્રીઝ
   કરીને પરત કરવા કહો.
2. RBIના કસ્ટમર લાયેબિલિટી નિયમો અને આપની કસ્ટમર પ્રોટેક્શન પોલિસી
   હેઠળ મારી જવાબદારી અને બાકી કોઈ રિવર્સલ કે વળતરની ખાતરી કરો.

સાથે જોડેલા પુરાવા: ટ્રાન્ઝેક્શન સ્ક્રીનશોટ, QR કોડનો ફોટો, SMS.
નામ: [તમારું નામ]   રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલ: [નંબર]

શું ન કરવું

• કોઈએ પૈસા "મેળવવા" મોકલેલો QR સ્કેન કર્યા પછી PIN ન નાખો.
• કન્ફર્મેશન સ્ક્રીન પર મેળવનારનું નામ વાંચવાનું ન ચૂકો; આ એક જ તપાસ છે જે નકલી સ્ટીકર છેતરી શકતું નથી.
• પેમેન્ટ માટે ફોનના કેમેરાથી QR કોડ સ્કેન ન કરો; UPI એપની અંદર સ્કેન કરો જેથી વેબસાઇટ નહીં પણ પેમેન્ટ સ્ક્રીન ખૂલે.
• QR કોડથી ખૂલેલા કોઈ પણ પેજ પર એપ ઇન્સ્ટોલ ન કરો કે કાર્ડની વિગતો ન ભરો.
• ફી લઈને પૈસા પાછા અપાવવાનું વચન આપનાર "રિકવરી એજન્ટ"ને પૈસા ન આપો. તે ઘણી વાર બીજું સ્કેમ હોય છે; જુઓ અમારી સાયબર ફ્રોડના પૈસા પાછા મેળવવા ગાઇડ.
• ચેટ, ફોટો કે SMS ડિલીટ ન કરો. તે તમારા પુરાવા છે.

UPI સાથે જોડાયેલા ખાતામાં ફક્ત ખર્ચ જેટલા પૈસા રાખો અને ઇમરજન્સી ફંડ અલગ ખાતામાં કે FDમાં રાખો (તેનું કદ અમારા FD કેલ્ક્યુલેટરથી નક્કી કરો), જેથી એક ખોટા સ્કેનથી થતું નુકસાન મર્યાદિત રહે. UPIની બીજી યુક્તિઓ માટે વાંચો UPI સ્કેમ અને શું કરવું.

મુખ્ય મુદ્દા

• QR સ્કેન કરીને UPI PIN નાખવાથી હંમેશા પૈસા જાય છે. ક્યારેય આવતા નથી.
• PIN નાખતાં પહેલાં એપ જે મેળવનારનું નામ બતાવે તે વાંચો અને દુકાન કે વ્યક્તિ સાથે મેળવો.
• એક કલાકમાં 1930 કે cybercrime.gov.in પર અને બેંકને જાણ કરો; પૈસા ફ્રીઝ થવા એ પાછા મેળવવાનો મુખ્ય રસ્તો છે.
• 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી PINથી મંજૂર થયેલું સ્કેમ સામાન્ય રીતે તમારું નુકસાન છે; 1 જાન્યુઆરી 2027થી પાંચ કેલેન્ડર દિવસમાં નોંધાયેલા નાના ફ્રોડ પર ₹25,000 સુધીનું એક વખતનું વળતર લાગુ પડે છે.
• આ ક્રમમાં ફરિયાદ આગળ વધારો: UPI એપ, બેંકના ગ્રીવન્સ ઓફિસર, NPCI, પછી 30 દિવસ બાદ cms.rbi.org.in પર RBI ઓમ્બડ્સમેન.