ક્રેડિટ કાર્ડ રિફંડ નથી આવ્યું? સમયમર્યાદા અને ફરિયાદની રીત

"મર્ચન્ટ કહે છે કે રિફંડ ગયા અઠવાડિયે પ્રોસેસ થઈ ગયું, પણ મારા ક્રેડિટ કાર્ડમાં કંઈ દેખાતું નથી." મોટા ભાગના કિસ્સામાં રિફંડ કાર્ડ નેટવર્કમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હોય છે અને થોડા કામકાજના દિવસમાં આવી જાય છે. મર્ચન્ટની રિફંડ તારીખના 7 કામકાજના દિવસ પછી પણ રિફંડ ન દેખાય, તો મર્ચન્ટ પાસેથી ARN (એક્વાયરર રેફરન્સ નંબર) મેળવો, તે તમારી કાર્ડ આપનાર બેંકને આપો અને રિફંડ ટ્રેસ કરવા કહો; બેંક 30 દિવસમાં ઉકેલ ન લાવે, તો RBI ઓમ્બડ્સમેન પાસે જાઓ.

આ ગાઇડમાં કાર્ડ રિફંડ કેવી રીતે પહોંચે છે, ઓક્ટોબર 2026 મુજબ ખરેખર કઈ સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે, રિફંડની તમારા બિલ પર શું અસર થાય છે, અને ફરિયાદ કેવી રીતે આગળ લઈ જવી તે સમજાવ્યું છે. મર્ચન્ટ રિફંડ આપવાની જ ના પાડે, તો ઉપાય ચાર્જબેક છે, જેની વિગત ક્રેડિટ કાર્ડ ચાર્જબેક વિ. રિફંડમાં છે.

રિફંડ, રિવર્સલ કે ફેલ ટ્રાન્ઝેક્શન: તમારો કિસ્સો કયો છે?

RBIના હાર્મોનાઇઝ્ડ ટર્નઅરાઉન્ડ ટાઇમ નિયમો (2019) માત્ર ફેલ ટ્રાન્ઝેક્શનને લાગુ પડે છે, જેમાં તમારા કાર્ડમાંથી પૈસા કપાયા પણ મર્ચન્ટને પુષ્ટિ મળી નથી. આવા કિસ્સામાં બેંકે T+5 દિવસ (T એટલે ટ્રાન્ઝેક્શનની તારીખ)માં પૈસા પાછા આપવા પડે અને તે પછીના દરેક દિવસના વિલંબ માટે રોજના ₹100 ચૂકવવા પડે, તે પણ તમે માગ્યા વગર. સફળ ખરીદી પરનું ખરું રિફંડ અલગ બાબત છે: રિફંડ ક્યારે શરૂ કરવું તે મર્ચન્ટ નક્કી કરે છે, એટલે તમે બેંકને ફરિયાદ ન કરો ત્યાં સુધી RBIની કોઈ ઘડિયાળ ચાલતી નથી.

ક્રેડિટ કાર્ડ રિફંડ કેવી રીતે પહોંચે છે

1. મર્ચન્ટ રિફંડ શરૂ કરે છે પોતાના પેમેન્ટ ગેટવેમાં.
2. એક્વાયરિંગ બેંક (મર્ચન્ટની બેંક) તેને કાર્ડ નેટવર્કને મોકલે છે અને ARN બનાવે છે.
3. કાર્ડ નેટવર્ક (Visa, Mastercard, RuPay, Amex, Diners) તેને તમારી કાર્ડ આપનાર બેંક સુધી પહોંચાડે છે.
4. તમારી બેંક તેને તમારા કાર્ડ એકાઉન્ટમાં ક્રેડિટ તરીકે જમા કરે છે.

વિલંબ કોઈ પણ પગલે થઈ શકે, પણ મોટા ભાગે મર્ચન્ટે રિફંડ માત્ર આંતરિક રીતે "મંજૂર" કર્યું હોય છે અને હજી મોકલ્યું નથી હોતું. એટલે જ ARN મહત્ત્વનો છે: મર્ચન્ટ ARN ન આપી શકે, તો કદાચ રિફંડ તેની સિસ્ટમમાંથી નીકળ્યું જ નથી.

સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ઉકેલ

રિફંડ તારીખ પછી દિવસ 0થી 7

1. એપમાં કાર્ડ સ્ટેટમેન્ટ અને અનબિલ્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન તપાસો, માત્ર "ઉપલબ્ધ લિમિટ" નહીં. મર્ચન્ટનું નામ અને રકમ સર્ચ કરો; ક્રેડિટ પેમેન્ટ ગેટવેના નામે પણ દેખાઈ શકે.
2. મર્ચન્ટ પાસે રિફંડની તારીખ, રકમ અને ARN માગો. ઘણી ઈ-કોમર્સ સાઇટ્સ તે ઓર્ડરની રિફંડ વિગતમાં બતાવે છે.
3. આંશિક રિફંડ તપાસો. ઓર્ડરમાં બે આઇટમ હોય, તો ₹4,999નું રિફંડ બે અલગ ક્રેડિટમાં આવી શકે.

7 કામકાજના દિવસ પછી

4. તમારી કાર્ડ આપનાર બેંકને ફરિયાદ કરો એપ, સત્તાવાર વેબસાઇટ કે કાર્ડની પાછળ છાપેલા નંબર મારફતે. ટ્રાન્ઝેક્શનની તારીખ, મૂળ રકમ, રિફંડની રકમ, મર્ચન્ટનું નામ અને ARN આપો.
5. ટિકિટ નંબર માગો અને બેંક કઈ તારીખ સુધીમાં જવાબ આપશે તે પૂછો.
6. મર્ચન્ટ પાસે ARN ન હોય, તો મર્ચન્ટને લેખિતમાં ફરી સંપર્ક કરો; રિફંડ મોકલાયું જ નથી. મર્ચન્ટ ટાળે તો નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇન (1915 કે તેની એપ) વાપરો.

30 દિવસમાં ઉકેલ ન આવે તો

7. બેંકના ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ ઓફિસરને, પછી પ્રિન્સિપલ નોડલ ઓફિસરને લખો, જેમની વિગત બેંકની વેબસાઇટ પર હોય છે.
8. cms.rbi.org.in પર RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેનમાં ફરિયાદ કરો (હેલ્પલાઇન 14448). 1 જુલાઈ 2026થી અમલી 2026ની સ્કીમ હેઠળ, બેંકના છેલ્લા જવાબ કે તેની 30 દિવસની ડેડલાઇન, બેમાંથી જે પછી હોય, તેના 90 દિવસમાં ફરિયાદ કરો. આખી પ્રક્રિયા માટે જુઓ બેંક ફરિયાદનો ઉકેલ નથી લાવતી.
9. મર્ચન્ટે રિફંડ ક્યારેય મોકલ્યું જ ન હોય, તો બેંકને નેટવર્કની સમયમર્યાદામાં ચાર્જબેક ઉઠાવવા કહો.

રિફંડની તમારા બિલ અને વ્યાજ પર અસર

ક્રેડિટ અને ડેબિટ કાર્ડ પરનું RBIનું માસ્ટર ડાયરેક્શન (2022) અને તેના FAQ સ્પષ્ટ કરે છે કે રિફંડ આવે ત્યારે શું થાય:

• બિલ બને તે પહેલાં રિફંડ: તે સાઇકલના તમારા બીજા ખર્ચમાંથી બાદ થાય છે.
• બિલ બન્યા પછી પણ ચૂકવણી પહેલાં રિફંડ: તે કુલ બાકી રકમમાં એડજસ્ટ થાય છે; તમારે માત્ર બાકીની રકમ ભરવાની.
• ચૂકવણી પછી રિફંડ: તે ક્રેડિટ બેલેન્સ બને છે. તેને આગળના ખર્ચમાં એડજસ્ટ કરવા બેંકે તમારી સ્પષ્ટ સંમતિ લેવી પડે, કે તમે કહો તો તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં જમા કરવું પડે.
• વ્યાજ અને લેટ ફી ચૂકવણી અને રિફંડ પછી બાકી રહેલી રકમ પર જ ગણાય છે, આખા બિલ પર નહીં.

ઉદાહરણથી સમજો (કાલ્પનિક)

નેહાનું કાર્ડ બિલ 5 ઓક્ટોબરે બન્યું, જેમાં કુલ બાકી ₹42,000 છે અને ચૂકવણીની છેલ્લી તારીખ 25 ઓક્ટોબર છે. તેમાં ₹12,000નો એક ફોન પણ છે જે તેણે પરત કર્યો હતો. મર્ચન્ટનું ₹12,000નું રિફંડ 18 ઓક્ટોબરે જમા થાય છે.

• નેહાએ હવે કેટલું ભરવાનું: ₹42,000 − ₹12,000 = ₹30,000.
• જો તે 25 ઓક્ટોબર સુધીમાં ₹30,000 ભરી દે, તો આખું બિલ ચૂકતે થઈ જાય. ન વ્યાજ, ન લેટ ફી.
• ધારો કે તે માત્ર ₹2,100નું મિનિમમ ડ્યૂ ભરે અને રાહ જુએ. ત્યારે ન ભરેલા બેલેન્સ પર, ધારો કે મહિને 3.5%ના દરે, વ્યાજ લાગે. એક મહિના માટે બાકી ₹27,900 પર અંદાજે ઓછામાં ઓછું પણ ₹27,900 × 3.5% = આશરે ₹977 થાય, ઉપરાંત વ્યાજ પર GST. ખરો ચાર્જ સામાન્ય રીતે વધુ હોય છે, કારણ કે પૂરી ચૂકવણી ન કરો ત્યારે વ્યાજ સામાન્ય રીતે દરેક ખરીદીની તારીખથી ગણાય છે.
• ધારો કે રિફંડ 28 ઓક્ટોબરે આવ્યું હોત, જ્યારે તેણે ₹42,000 પૂરા ભરી દીધા હોત. તો ₹12,000 ક્રેડિટ બેલેન્સ તરીકે દેખાત; તે તેને પોતાના બેંક એકાઉન્ટમાં મોકલવા કહી શકે કે આવતા મહિને એડજસ્ટ કરવા સંમતિ આપી શકે.

શીખ: બાકી રિફંડ ચૂકવણી ન કરવાનું કારણ નથી. વિવાદ વગરનો ભાગ સમયસર ભરો. જુદી જુદી સ્થિતિ તમે અમારા ક્રેડિટ કાર્ડ વ્યાજ કેલ્ક્યુલેટરથી ચકાસી શકો.

ખાસ કિસ્સા

• કાર્ડ બંધ કે બદલાયેલું: રિફંડ તો પણ જૂના કાર્ડ એકાઉન્ટમાં જ આવે છે. કાર્ડ બંધ હોય, તો બેંકને લેખિતમાં ક્રેડિટ બેલેન્સ તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવા કહો.
• EMI વાળી ખરીદીનું રિફંડ: બેંકે EMI પ્લાન રદ કરવો જોઈએ અને તેના પર લાગેલું વ્યાજ પાછું આપવું જોઈએ; પ્રોસેસિંગ ફી પાછી મળશે કે નહીં તે બેંકની શરતો પર આધાર રાખે છે. આગલું સ્ટેટમેન્ટ તપાસો.
• વિદેશી મર્ચન્ટ: રિફંડ તે દિવસના દરે રૂપાંતરિત થાય છે જે દિવસે રિફંડ થયું, એટલે તે રૂપિયામાં તમે ચૂકવેલી રકમથી થોડું ઓછું કે વધુ હોઈ શકે. માર્ક-અપ ફી હંમેશાં પાછી મળતી નથી.
• રિફંડ નહીં, ડબલ ચાર્જ: જુઓ ક્રેડિટ કાર્ડ પર ખોટો કે ડબલ ચાર્જ.

કાર્ડ આપનાર બેંકને ફરિયાદનો નમૂનો

વિષય: રિફંડ જમા નથી થયું - કાર્ડના છેલ્લા અંક [XXXX] - [મર્ચન્ટ] - Rs [રકમ]

માનનીય સાહેબ/મેડમ,

મેં [તારીખ]એ મારા ક્રેડિટ કાર્ડ (છેલ્લા અંક [XXXX])થી [મર્ચન્ટ]ને
Rs [રકમ] ચૂકવ્યા હતા. ઓર્ડર [કેન્સલ/પરત] કરવામાં આવ્યો અને મર્ચન્ટે
[તારીખ]એ Rs [રકમ]નું રિફંડ પ્રોસેસ કર્યું, ARN [નંબર].

આજ [આજની તારીખ] સુધી રિફંડ મારા કાર્ડ એકાઉન્ટમાં જમા થયું નથી. કૃપા કરીને
ARNથી તેને ટ્રેસ કરીને જમા કરો, અને આ રકમ પર લાગેલું કોઈ પણ વ્યાજ કે
લેટ ફી પાછી આપો.

[ફેલ ટ્રાન્ઝેક્શન હોય તો: પેમેન્ટ ફેલ થયું પણ મારા કાર્ડમાંથી પૈસા કપાયા.
RBIના TAT સર્ક્યુલર હેઠળ તે T+5 દિવસમાં રિવર્સ થઈ જવું જોઈતું હતું;
કૃપા કરીને વિલંબના દરેક દિવસ માટે Rs 100નું વળતર પણ ચૂકવો.]

સામેલ: ઓર્ડરની વિગત, મર્ચન્ટનું રિફંડ કન્ફર્મેશન, સ્ટેટમેન્ટ.

નામ, રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલ

શું ન કરવું

• રિફંડ બાકી છે એટલે બિલ ન છોડો; ન ભરેલી રકમ પર વ્યાજ અને લેટ ફી લાગશે.
• સર્ચ રિઝલ્ટ કે સોશિયલ મીડિયા પર મળેલા "રિફંડ હેલ્પલાઇન" નંબર પર કોલ ન કરો. નકલી કસ્ટમર કેર નંબર કાર્ડની વિગતો ચોરવાની સામાન્ય રીત છે. કાર્ડની પાછળ કે સત્તાવાર એપમાં આપેલો નંબર જ વાપરો.
• "રિફંડ પ્રોસેસ કરી આપવાની" ઓફર કરનાર કોઈને પણ કાર્ડ નંબર, CVV, OTP કે PIN ન આપો; ખરા રિફંડમાં તેની ક્યારેય જરૂર પડતી નથી.
• કોઈ કોલરના કહેવાથી સ્ક્રીન-શેરિંગ એપ ઇન્સ્ટોલ ન કરો.
• મહિનાઓ સુધી રાહ ન જુઓ. ચાર્જબેકની સમયમર્યાદા પૂરી થઈ જાય છે; 7 કામકાજના દિવસ વીતે એટલે ફરિયાદ શરૂ કરો.

મુખ્ય મુદ્દા

• મર્ચન્ટ રિફંડ સામાન્ય રીતે થોડા કામકાજના દિવસથી બે અઠવાડિયામાં કાર્ડ સુધી પહોંચે છે; RBIનો T+5 નિયમ અને રોજના ₹100 માત્ર ફેલ ટ્રાન્ઝેક્શનને લાગુ પડે છે.
• ARN એ પુરાવો છે કે રિફંડ મોકલાયું છે; તે ન હોય તો મર્ચન્ટ પાસે ઉઘરાણી કરો.
• ચૂકવણી પહેલાં આવેલું રિફંડ બાકી રકમમાં એડજસ્ટ થાય છે; પછી આવેલું રિફંડ એડજસ્ટ કરવા તમારી સંમતિ જરૂરી છે.
• ફરિયાદનો ક્રમ: બેંક, પછી ગ્રીવન્સ અને નોડલ ઓફિસર, પછી 30 દિવસ બાદ RBI ઓમ્બડ્સમેન; મર્ચન્ટ માટે નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇન 1915.
• રિફંડ ટ્રેસ થાય ત્યાં સુધી વિવાદ વગરની રકમ હંમેશાં સમયસર ભરો.