લીઝ વિરુદ્ધ ખરીદેલું મશીન: સબસિડી પાત્રતામાં શું ફરક

મોટાભાગની MSME કેપિટલ સબસિડી એ જ પ્લાન્ટ અને મશીનરી પર ગણાય છે જે તમારા યુનિટની માલિકીની હોય અને જેની ચુકવણી થઈ ગઈ હોય, તેથી સામાન્ય લીઝ કે ભાડે લીધેલું મશીન સામાન્ય રીતે ગણાતું નથી, જ્યારે ખરીદેલું મશીન (પોતાના પૈસાથી કે ટર્મ લોનથી) સામાન્ય રીતે ગણાય છે. હાયર પરચેઝ, ફાઇનાન્સ લીઝ અને ભાડાના શેડ વચ્ચે આવે છે, અને દરેક યોજના તેમને પોતાના શબ્દોમાં વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ ગાઇડ સમજાવે છે કે એ શબ્દો કેવી રીતે વાંચવા, ₹40 લાખનું ઉદાહરણ આપે છે અને લીઝ સહી કરતા પહેલાં યોજના કચેરીને શું પૂછવું. યોજના સંદર્ભ નવેમ્બર 2026 સુધીના છે.

જો તમે ફક્ત ખર્ચના આધારે નક્કી કરી રહ્યા હો, તો પહેલાં બિઝનેસ સાધન ખરીદવું કે લીઝ પર લેવું વાંચો. આ લેખ ફક્ત સબસિડીના પાસા પર છે.

સામાન્ય રીતે માલિકી જ પાત્રતા નક્કી કરે છે

કેપિટલ સબસિડી તમારા પાત્ર ફિક્સ્ડ કેપિટલ રોકાણનો એક ભાગ હોય છે. યોજના માર્ગદર્શિકા સામાન્ય રીતે આ રોકાણને એવા એસેટ તરીકે વર્ણવે છે જે યુનિટે નક્કી સમયગાળામાં "મેળવ્યા અને જેની ચુકવણી કરી". ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતની 2022-27 MSME યોજનાની ડ્રાફ્ટ માર્ગદર્શિકા આ જ શબ્દો વાપરે છે. ઓપરેટિંગ લીઝમાં:

• મશીન લીઝિંગ કંપનીનું હોય છે અને તેના ચોપડામાં દેખાય છે.
• તમે ભાડું ચૂકવો છો, જે ચાલુ ખર્ચ છે, રોકાણ નહીં.
• અંતે મશીન સામાન્ય રીતે પાછું આપવું પડે, અથવા અલગ કિંમતે ખરીદવું પડે.

એટલે તમારા યુનિટનું કોઈ "રોકાણ" જ નથી જેના પર સબસિડી લાગે. કેટલીક યોજનાઓ બાકાત યાદીમાં આ સ્પષ્ટ લખે છે; કેટલીકમાં તે વ્યાખ્યા પરથી સમજાય છે. માર્ગદર્શિકા બીજું કંઈ ન કહે ત્યાં સુધી માની લો કે લીઝવાળું મશીન કેપિટલ સબસિડીની બહાર છે.

દરેક વ્યવસ્થાને સામાન્ય રીતે કેવી રીતે જોવાય

અહીં "સામાન્ય" એટલે યોજનાઓના સામાન્ય શબ્દો, નિયમ નહીં. કોઈ રાજ્ય નીતિ હાયર પરચેઝને પાત્ર ગણી શકે અથવા સંપૂર્ણ બાકાત રાખી શકે. પોર્ટલનો સાર નહીં, યોજના માર્ગદર્શિકા કે સરકારી ઠરાવ (GR)નો વ્યાખ્યા વિભાગ વાંચો.

ભાડાના શેડવાળો અપવાદ

કેટલીક યોજનાઓ મશીનરી કરતાં બિલ્ડિંગને વધુ લવચીક રીતે જુએ છે. PMEGPમાં જમીનનો ખર્ચ બાકાત છે, પણ તૈયાર, લાંબી લીઝ કે ભાડાનો વર્કશેડ પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં સમાવી શકાય, જેમાં ભાડું વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષ ગણાય છે. જેમ કે ₹20,000 મહિનાનો શેડ પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં ₹7.2 લાખ (₹20,000 × 36) સુધી ઉમેરશે. ઘણી રાજ્ય યોજનાઓ ક્લેમ વખતે જગ્યાનો નોટરાઇઝ્ડ કે રજિસ્ટર્ડ ભાડા કરાર પણ માગે છે, જેમ ગુજરાતની ડ્રાફ્ટ માર્ગદર્શિકામાં છે.

ઉદાહરણ: ₹40 લાખનું CNC મશીન

એક નાના મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટને ₹40 લાખનું CNC મશીન જોઈએ છે. ધારો કે એક ઉદાહરણરૂપ રાજ્ય યોજના પાત્ર પ્લાન્ટ અને મશીનરી પર 10% કેપિટલ સબસિડી આપે છે, ફક્ત માલિકીના એસેટ પર. બધા આંકડા ઉદાહરણ માટે છે.

સબસિડી ખરીદવાની તરફેણમાં ₹4 લાખ ઉમેરે છે, પણ આખી વાત એટલી જ નથી. વિકલ્પ Aમાં પહેલા દિવસે ₹6 લાખ વધુ રોકડ જોઈએ અને એવી લોન જે નબળા વર્ષમાં પણ ભરવી પડે. તમારા દર અને મુદત માટે ટર્મ લોનનો EMI EMI કેલ્ક્યુલેટરમાં કાઢો અને મહિને-મહિને લીઝ ભાડા સાથે સરખાવો.

જો યોજના ટર્મ લોન પર વ્યાજ સબસિડી પણ આપે, તો વિકલ્પ Aને વધુ ફાયદો થાય, પણ ફક્ત એ મહિનાઓ માટે જ્યારે લોન નિયમિત રહે. જેમ કે ગુજરાતની ડ્રાફ્ટ માર્ગદર્શિકા ડિફોલ્ટનો સમયગાળો વ્યાજ સબસિડીમાંથી બાદ કરે છે.

જો પછી લીઝવાળું મશીન ખરીદી લો તો?

ધારો કે બે વર્ષ પછી તમે લીઝવાળું મશીન ₹22 લાખમાં ખરીદો છો. યોજના કચેરી પૂછી શકે:

• ખરીદીની તારીખ યોજનાના સમયગાળામાં છે?
• બે વર્ષ ચાલેલું મશીન "નવું" છે? ઘણી યોજનાઓ સેકન્ડ-હેન્ડ મશીનરી બાકાત રાખે છે, અને આ સેકન્ડ-હેન્ડ ગણાઈ શકે.
• ₹22 લાખ યોગ્ય કિંમત છે, જેની પાછળ ચાર્ટર્ડ એન્જિનિયરનું વેલ્યુએશન હોય?

ખરીદ કિંમત ગણાશે એમ માની ન લો. પહેલાં લેખિત જવાબ લો. બેંક જૂનાં મશીનોનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે કરે છે, તે જૂની મશીનરી પર બિઝનેસ લોનમાં જુઓ.

તમારી યોજનાના શબ્દો કેવી રીતે વાંચવા

વ્યાખ્યા અને બાકાત વિભાગમાં આ શબ્દો શોધો:

1. "મેળવ્યા અને ચૂકવ્યા" કે "ઉદ્યમની માલિકીના": ફક્ત ખરીદેલા એસેટ તરફ સંકેત.
2. "હાયર પરચેઝ" કે "ફાઇનાન્શિયલ લીઝ": તે પાત્ર યાદીમાં છે કે બાકાત યાદીમાં, તે જુઓ.
3. "સેકન્ડ-હેન્ડ", "વપરાયેલું" કે "રિફર્બિશ્ડ": લીઝવાળું મશીન ખરીદવાનું વિચારતા હો તો મહત્વનું.
4. "ભાડું" કે "લીઝ રેન્ટ": બિલ્ડિંગ માટે મર્યાદિત સમય સુધી ગણાઈ શકે, મશીનરી માટે ભાગ્યે જ.
5. "ટર્મ લોન": વ્યાજ સબસિડી સામાન્ય રીતે બેંક કે નાણાં સંસ્થાની ટર્મ લોન સાથે જોડાયેલી હોય છે, અને લીઝ કરાર ટર્મ લોન નથી.

દસ્તાવેજોની ચેકલિસ્ટ

• યોજના માર્ગદર્શિકા કે GR, વ્યાખ્યાવાળા પાના પર નિશાની સાથે
• યુનિટના પોતાના નામે ક્વોટેશન અને ફાઇનલ ટેક્સ ઇન્વૉઇસ (ખરીદી માટે)
• હાયર પરચેઝ કે લીઝ કરાર, માલિકી અને બાય-આઉટની શરતો હાઇલાઇટ કરીને
• બેંક સેન્ક્શન લેટર અને લોન ખાતાનું સ્ટેટમેન્ટ (લોનથી ખરીદી પર)
• સપ્લાયર કે લેસરને દરેક ચુકવણીનો બેંક પુરાવો
• જ્યાં જરૂરી હોય, જગ્યાનો નોટરાઇઝ્ડ કે રજિસ્ટર્ડ ભાડા કરાર
• જ્યાં યોજના માગે, મશીનરીની વીમા પૉલિસી
• જૂનું મશીન ખરીદો તો ચાર્ટર્ડ એન્જિનિયરનું વેલ્યુએશન

યોજના કચેરી અને બેંકને શું પૂછવું

• શું પાત્ર રોકાણમાં હાયર પરચેઝ કે ફાઇનાન્સ લીઝવાળા એસેટ આવે? કઈ તારીખથી?
• હમણાં લીઝ કરું અને પછી ખરીદું, તો ખરીદી ગણાશે કે સેકન્ડ-હેન્ડ ગણાશે?
• શું ફેક્ટરી શેડનું ભાડું સમાવી શકાય, અને કેટલા વર્ષનું?
• શું બેંક વ્યાજ સબસિડી માટે હાયર પરચેઝ સુવિધાને ટર્મ લોન ગણશે?
• કયો લૉક-ઇન લાગુ છે, અને તે દરમિયાન મશીન પાછું આપું કે વેચું તો શું થાય?

લીઝિંગ કંપનીને પણ પૂછો: ઘસારો કોણ લેશે, ભાડા પર GST દર મહિને બિલ થશે કે નહીં, અને કરારમાં બાય-આઉટ કિંમત નક્કી છે કે નહીં.

સામાન્ય ભૂલો

• ભાડું સસ્તું લાગતાં લીઝ સહી કરી દેવી, પછી ખબર પડે કે પ્રોજેક્ટ જે સબસિડી પર આધારિત હતો તેમાં માલિકીના એસેટ જોઈએ.
• લીઝવાળું મશીન ખરીદીને તેને નવું બતાવી ક્લેમ કરવો.
• મશીન લીઝ પર લેવું પણ ટર્મ લોન ધારીને આપેલો "વ્યાજ સબસિડી"નો હિસાબ માની લેવો.
• લીઝનું ભાડું અંગત ખાતામાંથી ભરવું; બધી ચુકવણી બિઝનેસ ખાતામાંથી રાખો (અંગત અને બિઝનેસ ફાઇનાન્સ અલગ રાખો).
• શેડનો ભાડા કરાર યોજના માગે તે સ્વરૂપમાં ન રાખવો.

જો ક્લેમ કપાય કે નામંજૂર થાય

1. મંજૂરી આપતી કચેરી પાસેથી કારણ અને લાગુ કલમ લેખિતમાં માગો.
2. જિલ્લા ઉદ્યોગ કેન્દ્ર (DIC)ના જનરલ મેનેજર, પછી રાજ્ય ઉદ્યોગ કે MSME કમિશનરેટ સુધી રજૂઆત કરો.
3. કેન્દ્રની યોજનાઓ માટે pgportal.gov.in પર CPGRAMSમાં સંબંધિત મંત્રાલય સામે ફરિયાદ કરો.
4. જો બેંક ક્લેમ માટે જરૂરી સર્ટિફિકેટ કે લોન ખાતાની વિગતો આપવામાં મોડું કરે, તો બેંકના ગ્રીવન્સ ઓફિસરને ફરિયાદ કરો; 30 દિવસમાં ઉકેલ ન આવે તો cms.rbi.org.in પર RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન પાસે જાઓ.
5. "સબસિડી પાસ કરાવવા" ફી માગનારની ફરિયાદ cybercrime.gov.in કે 1930 પર કરો.

મુખ્ય મુદ્દા

• મોટાભાગની કેપિટલ સબસિડી ફક્ત યુનિટની માલિકીના અને ચૂકવાયેલા પ્લાન્ટ અને મશીનરી પર ગણાય છે; ઓપરેટિંગ લીઝ સામાન્ય રીતે બહાર રહે છે.
• હાયર પરચેઝ અને ફાઇનાન્સ લીઝ દરેક યોજનાના શબ્દો પર આધાર રાખે છે, તેથી સાર નહીં, વ્યાખ્યા અને બાકાત યાદી વાંચો.
• PMEGP જેવી કેટલીક યોજનાઓ વર્કશેડનું ભાડું મર્યાદિત સમય (ત્રણ વર્ષ સુધી) ગણી શકે.
• ₹40 લાખના ઉદાહરણમાં ખરીદવાથી ઉદાહરણરૂપ ₹4 લાખ સબસિડી મળી, પણ શરૂઆતમાં ₹6 લાખ વધુ રોકડ જોઈ.
• લીઝવાળું મશીન ખરીદો તો તે સેકન્ડ-હેન્ડ ગણાઈ શકે; પહેલાં યોજના કચેરીનો લેખિત અભિપ્રાય લો.

સંબંધિત ગાઇડ

• MSME કેપિટલ સબસિડી વિરુદ્ધ વ્યાજ સબસિડી