મિત્રો અને સગાંને પૈસા ઉધાર આપતાં પહેલાં આ નિયમો જાણો

મિત્રો કે સગાંને પૈસા ઉધાર આપતાં પહેલાં નક્કી કરો કે એ પૈસા ક્યારેય પાછા ન મળે તો તમને પરવડે કે નહીં. જો પરવડે, તો બેંક ટ્રાન્સફરથી ઉધાર આપો, રકમ અને ચુકવણીની યોજના લખી લો, અને હપતો ચૂકી જાય તો શું થશે તે નક્કી કરો. જો ન પરવડે, તો સામાન્ય રીતે નાની રકમ ભેટ તરીકે આપવી કે બીજી રીતે મદદ કરવી વધુ સારું છે, કારણ કે ન ચૂકવાયેલી લોન તમને પૈસા અને સંબંધ બંને ગુમાવડાવી શકે.

પહેલાં આ ચાર પ્રશ્નો પૂછો

1. શું હું તે ગુમાવવાનું પરવડી શકું? લોન વધારાની બચતમાંથી આપવી જોઈએ, તમારા ઇમરજન્સી ફંડ કે EMI, ભાડું અથવા સ્કૂલ ફી માટે રાખેલા પૈસામાંથી નહીં.
2. તેઓ બેંક પાસેથી કેમ ઉધાર નથી લેતા? જો બેંક કે NBFCએ ના પાડી હોય, તો કારણ પૂછો. વારંવાર નામંજૂરી, ઘણી ચાલુ લોન કે તેમના ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં સેટલ થયેલું એકાઉન્ટ ચેતવણીના સંકેત છે.
3. પૈસા શેના માટે છે? મેડિકલ બિલ કે નવી નોકરી માટેની ડિપોઝિટ અલગ વાત છે, અને બીજી લોનનો EMI કે ટ્રેડિંગનું નુકસાન ભરવું અલગ. બીજું દેવું ચૂકવવા ઉધાર આપવાથી ઘણી વાર સમસ્યા ફક્ત પાછી ઠેલાય છે.
4. ચુકવણી મોડી થાય તો મને કેવું લાગશે? જો જવાબ "ગુસ્સો" હોય, તો રકમ ઘટાડો.

લોન, ભેટ કે બીજી રીતે મદદ

ગેરન્ટર બનવું ઘણી વાર સીધું ઉધાર આપવા કરતાં વધુ જોખમી છે, કારણ કે તમારી પાસેથી પૂરી બાકી લોન વત્તા ચાર્જ વસૂલી શકાય. સહી કરતાં પહેલાં કો-એપ્લિકન્ટ અને ગેરન્ટરની જવાબદારી વાંચો. જુદા જુદા સંબંધો માટે ભેટ પર ટેક્સના નિયમો ભેટ પર ટેક્સમાં છે.

અંગત લોનનું લખાણ કેવી રીતે કરવું

ટૂંકો લેખિત કરાર તમને બંનેને સુરક્ષિત રાખે છે. તે જટિલ હોવો જરૂરી નથી. તેમાં આ સામેલ કરો:

• ઉધાર આપનાર અને લેનારનાં નામ, સરનામાં અને PAN
• લોનની રકમ અને ટ્રાન્સફરની તારીખ તથા રીત (UTR કે ટ્રાન્ઝેક્શન રેફરન્સ સાથે)
• વ્યાજ દર, જો હોય, અથવા લોન વ્યાજ વિનાની છે તેવું સ્પષ્ટ નિવેદન
• ચુકવણીનું સમયપત્રક: રકમ, નિયત તારીખ અને રીત
• હપતો ચૂકી જાય તો શું થશે (દા.ત. ગ્રેસ પિરિયડ, પછી સુધારેલી યોજના)
• બંને પક્ષની સહી અને, શક્ય હોય તો, બે સાક્ષી

ઘણા લોકો ઉધાર લેનારની સહીવાળી પ્રોમિસરી નોટ પણ લે છે. કરાર અને પ્રોમિસરી નોટ પરની સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી દરેક રાજ્ય નક્કી કરે છે, તેથી તમારા રાજ્યનો હાલનો દર તપાસો કે ઇ-સ્ટેમ્પ પેપર વાપરો; સ્ટેમ્પ વિનાના કે ઓછા સ્ટેમ્પવાળા દસ્તાવેજને ખૂટતી રકમ અને દંડ ભરાય ત્યાં સુધી પુરાવા તરીકે મુશ્કેલી પડી શકે.

ચુકવણીના હપતા માટે પોસ્ટ-ડેટેડ ચેક સામાન્ય છે. જો આવો ચેક અપૂરતા બેલેન્સને કારણે બાઉન્સ થાય, તો નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881ની કલમ 138 લાગુ પડી શકે.

રોકડ મર્યાદા: હંમેશાં બેંક વાપરો

ઓક્ટોબર 2026 સુધી, ઇન્કમ-ટેક્સ એક્ટ, 2025 હેઠળ:

• કલમ 185 (જૂની કલમ 269SS): ઉધાર લેનાર સામાન્ય રીતે ₹20,000 કે તેથી વધુની લોન રોકડમાં સ્વીકારી શકતો નથી. દંડ સ્વીકારેલી રકમ જેટલો હોઈ શકે.
• આવી ₹20,000 કે તેથી વધુની લોનની ચુકવણી પણ બેંકિંગ ચેનલથી જ કરવી પડે (જૂની કલમ 269T).
• કલમ 186 (જૂની કલમ 269ST): કોઈ પણ વ્યક્તિ એક વ્યક્તિ પાસેથી એક દિવસમાં, એક વ્યવહારમાં કે એક પ્રસંગ માટે ₹2 લાખ કે તેથી વધુ રોકડ સ્વીકારી શકે નહીં.

UPI, NEFT, IMPS અને એકાઉન્ટ પેયી ચેક બધાંથી રેકોર્ડ બને છે, જે સાબિત કરે છે કે લોન આપવામાં આવી હતી. ક્યારેય પૈસા વસૂલવા પડે તો એ રેકોર્ડ તમારો સૌથી મજબૂત પુરાવો છે.

ઉદાહરણથી સમજો: ₹2 લાખની લોનનું માળખું

તમારા પિતરાઈને મેડિકલ બિલ માટે ₹2 લાખ જોઈએ છે અને તે 12 મહિનામાં ચૂકવવાની અપેક્ષા રાખે છે.

વિકલ્પ A: વ્યાજ વિના. માસિક ચુકવણી = ₹2,00,000 ÷ 12 = ₹16,667 (રાઉન્ડ કરેલું).

વિકલ્પ B: વર્ષે 8%, EMI તરીકે. 8% ÷ 12ના માસિક દર સાથે પ્રમાણભૂત EMI ફોર્મ્યુલા વાપરીને:

• EMI ≈ ₹17,398
• કુલ ચુકવણી ≈ ₹17,398 × 12 = ₹2,08,772 (લગભગ ₹8,772 વ્યાજ)

તમે EMI કેલ્ક્યુલેટર પર આ ચકાસી શકો.

તમારો તક ખર્ચ. જો ₹2 લાખ લગભગ 7%ની બેંક FDમાં રહ્યા હોત, તો એક વર્ષમાં લગભગ ₹14,000 કમાયા હોત (₹2,00,000 × 7%, સાદું વ્યાજ, ટેક્સ પહેલાં). વિકલ્પ Aમાં તમે એ વ્યાજ જતું કરો છો; વિકલ્પ Bમાં તેનો અમુક ભાગ પાછો મેળવો છો, અને ₹8,772 પર તમારા હાથમાં તમારા સ્લેબ દરે ટેક્સ લાગે છે.

ટેક્સની બાજુ. મળેલું વ્યાજ અન્ય સ્રોતોમાંથી આવક છે. ઉધાર લેનાર સામાન્ય રીતે આ વ્યાજ પર ટેક્સ કપાત લઈ શકતો નથી, સિવાય કે પૈસા એવા હેતુ માટે વપરાયા હોય જેમાં છૂટ મળે, જેમ કે પોતાના ઘર માટે હોમ લોન, અને તે માટે તેને યોગ્ય દસ્તાવેજોની જરૂર પડશે.

પૈસા પાછા ન આપે તો શું કરવું

વહેલા, શાંતિથી અને લેખિતમાં પગલાં લો.

1. WhatsApp કે ઇમેઇલ પર મૈત્રીપૂર્ણ લેખિત યાદ અપાવો, કરાર અને ચૂકી ગયેલી તારીખનો ઉલ્લેખ કરીને.
2. સુધારેલું સમયપત્રક ઓફર કરો, જો તેમની સ્થિતિ ખરેખર બદલાઈ હોય. નાના હપતામાં વસૂલાત કંઈ ન મળવા કરતાં સારી છે.
3. યાદ અપાવવા છતાં ધ્યાન ન આપે તો વકીલ દ્વારા ઔપચારિક કાનૂની નોટિસ મોકલો. ઘણી વાર તેનાથી ચુકવણી થઈ જાય છે.
4. જો ચેક બાઉન્સ થયો હોય: કલમ 138 હેઠળ, ચેક પાછો ફર્યાની જાણ થયાના 30 દિવસમાં તમારે સામાન્ય રીતે લેખિત ડિમાન્ડ નોટિસ મોકલવી પડે. પછી ઉધાર લેનાર પાસે ચૂકવવા 15 દિવસ હોય છે. જો તે ન ચૂકવે, તો એ સમયગાળો પૂરો થયાના એક મહિનામાં ફરિયાદ કરી શકાય. કોર્ટ બે વર્ષ સુધીની કેદ, ચેકની રકમના બમણા સુધીનો દંડ કે બંને કરી શકે.
5. સિવિલ રિકવરી દાવો: ચેક બાઉન્સ ન થયો હોય તેવી લોન માટે તમે મની રિકવરી દાવો કરી શકો. લિમિટેશન એક્ટ, 1963 હેઠળ સમયમર્યાદા સામાન્ય રીતે લોન ચૂકવવાપાત્ર બની ત્યારથી ત્રણ વર્ષ છે, અને એ સમયગાળો પૂરો થાય તે પહેલાં ઉધાર લેનાર દેવું લેખિતમાં સ્વીકારે તો સમયમર્યાદા ફરી શરૂ થઈ શકે.
6. મધ્યસ્થી (મીડિયેશન): સમાજ કે કોર્ટ સાથે જોડાયેલી મધ્યસ્થી વધુ ઝડપી હોઈ શકે અને પારિવારિક સંબંધોને ઓછું નુકસાન કરે.

ઉપરની સમયમર્યાદા સામાન્ય છે. ચોક્કસ કિસ્સા માટે વકીલની સલાહ લો.

શું ન કરવું

• ₹20,000 કે તેથી વધુ રોકડ ઉધાર ન આપો; બેંક વાપરો.
• ઉધાર આપવા તમારી FD, SIP કે ઇમરજન્સી ફંડ ન તોડો.
• બીજાને ઉધાર આપવા પર્સનલ લોન ન લો કે ક્રેડિટ કાર્ડ ન વાપરો.
• જુગાર, સટ્ટાકીય ટ્રેડિંગ કે "ગેરંટીવાળા વળતર"ની સ્કીમ માટે ઉધાર ન આપો.
• જેણે છેલ્લી લોન ન ચૂકવી હોય તેને ઉધાર આપતા ન રહો.
• ઉધાર લેનારને શરમાવવા બીજા સગાં સામે લોનની ચર્ચા ન કરો; તેનાથી ભાગ્યે જ ચુકવણી ઝડપી થાય છે.

ઉધાર આપવાની અંગત નીતિ બનાવો

તમારા નિયમો પહેલેથી નક્કી કરો, જેથી ભાવનાત્મક દબાણમાં નિર્ણય ન લેવો પડે:

• કુલ ઉધાર પર વાર્ષિક મર્યાદા, દા.ત. તમારી વાર્ષિક બચતના 5%
• વ્યક્તિ દીઠ મર્યાદા
• તમે નક્કી કરો તે રકમ, જેમ કે ₹25,000થી વધુ માટે લેખિત કરાર
• અગાઉની લોન ચૂકવાય નહીં ત્યાં સુધી નવી લોન નહીં

તમારાં લક્ષ્યોને નુકસાન કર્યા વિના સગાંને મદદ કરવાના વ્યાપક માળખા માટે સગાંને મદદ કરતી વખતે પૈસાની મર્યાદા જુઓ.

મુખ્ય મુદ્દા

• ફક્ત એટલું જ ઉધાર આપો જે ગુમાવવાનું પરવડે, અને ક્યારેય ઇમરજન્સી ફંડ કે ઉધાર લીધેલા પૈસામાંથી નહીં.
• દરેક લોનનું લખાણ કરો: રકમ, સમયપત્રક, વ્યાજ અને સહીઓ, અને ટ્રાન્સફર બેંક દ્વારા કરો.
• ઓક્ટોબર 2026 સુધી, ₹20,000 કે તેથી વધુની લોન રોકડમાં સ્વીકારી કે ચૂકવી શકાતી નથી (કલમ 185, જૂની 269SS; ચુકવણીના નિયમો જૂની 269T મુજબ).
• તમને મળતું વ્યાજ કરપાત્ર છે; સગાં તરફથી ભેટ મેળવનાર માટે ટેક્સ-ફ્રી છે.
• ચુકવણીનો ચેક બાઉન્સ થાય તો કલમ 138ની સમયમર્યાદા ટૂંકી છે; સિવિલ દાવો સામાન્ય રીતે ત્રણ વર્ષમાં કરી શકાય.