સહી મેળ ન ખાતાં ચેક પાછો આવ્યો? પહેલાં આ તપાસો
ચેક 'drawer's signature differs' સાથે પાછો આવ્યો? રિટર્ન કોડ 10થી 17નો અર્થ, નવો ચેક આપતા પહેલાં શું તપાસવું, બેંક ચાર્જ અને સેક્શન 138નું જોખમ.
આ લેખમાં
"મારો ચેક 'drawer's signature differs' લખીને પાછો આવ્યો, પણ સહી તો મેં જાતે કરી હતી." જો તમારી સાથે આવું થયું હોય, તો ઉકેલ આ છે: નવો ચેક લખતા પહેલાં જાણો કે બેંક પાસે ખરેખર તમારી કઈ સહી છે અને ઇમેજ કેમ મેળ ન ખાધી, પછી એ કારણ દૂર થાય ત્યાર બાદ જ નવો ચેક આપો, અથવા ઓનલાઇન ચુકવણી કરો. એ જ ખામી સાથે બીજો ચેક આપશો તો ફરી રિટર્ન, ફરી ચાર્જ અને, જો ચેક મેળવનાર દબાણ કરતો હોય, તો તમારી સામે વધુ મજબૂત કેસ.
આ ગાઇડ ચેક લખનાર માટે છે. જો તમને આપેલો ચેક પાછો આવ્યો હોય, તો અમારી મુખ્ય ગાઇડ જુઓ: ચેક બાઉન્સ થાય તો શું કરવું.
રિટર્નના કારણનો ખરો અર્થ
બેંકો રિટર્ન મેમો પર નિયત રિટર્ન રીઝન કોડ લખે છે. SBIના ગ્રાહક પેજ અને RBIની મોડેલ યાદી મુજબ સહી સંબંધિત કોડ આ છે:
| કોડ | રિટર્નનું કારણ | સામાન્ય રીતે શું સૂચવે છે |
|---|---|---|
| 10 | સહી અધૂરી (Drawer's signature incomplete) | અડધી સહી, ફક્ત ઇનિશિયલ |
| 11 | સહી વાંચી શકાતી નથી (Drawer's signature illegible) | ફેલાયેલી, ખૂબ આછી, ખરાબ સ્કેન |
| 12 | સહી અલગ છે (Drawer's signature differs) | રેકોર્ડ પરના નમૂના સાથે મેળ નથી |
| 13 | સહી જરૂરી (Drawer's signature required) | સહી નથી, અથવા એક સહી કરનાર બાકી |
| 14 | સહી મેન્ડેટ મુજબ નથી (Drawer's signature not as per mandate) | જોઇન્ટ કે કંપની ખાતામાં વધુ સહી કરનાર જોઈએ |
| 15 | ખાતું ચલાવવા માટેની સહી મળી નથી (Drawer's signature to operate account not received) | નવા સહી કરનારનો નમૂનો હજી બેંક પાસે નથી |
| 16 | ખાતું ચલાવવાનો અધિકાર મળ્યો નથી (Drawer's authority to operate account not received) | બોર્ડ રિઝોલ્યુશન કે મેન્ડેટ નોંધાયેલ નથી |
| 17 | ફેરફાર માટે પુષ્ટિ જરૂરી (Alteration requires drawer's authentication) | ચેક પરનો ફેરફાર પ્રમાણિત નથી |
કોડ નંબર બેંક પ્રમાણે થોડા અલગ હોઈ શકે, તેથી ફક્ત નંબર નહીં, મેમો પર લખેલા શબ્દો વાંચો. કોડ 85 ("alterations other than date field") અલગ છે: ચેક ટ્રંકેશન સિસ્ટમ (CTS)માં તારીખ સિવાયનો કોઈ સુધારો બિલકુલ સ્વીકારાતો નથી.
CTS ક્લિયરિંગમાં સહી કેમ નિષ્ફળ જાય છે
CTSમાં ચુકવણી કરનારી બેંક કાગળ નહીં, ચેકની ઇમેજ તપાસે છે. 4 ઑક્ટોબર 2025થી RBIના સતત ક્લિયરિંગના ફેઝ 1 હેઠળ દિવસ દરમિયાન સતત ચેક ક્લિયર થાય છે; ફેઝ 2 ડિસેમ્બર 2025માં આગળની સૂચના સુધી મુલતવી રખાયો. ઝડપી ક્લિયરિંગનો અર્થ એ કે રિટર્ન એ જ દિવસે ચેક મેળવનાર સુધી પહોંચી શકે. સામાન્ય કારણો:
- નમૂનો જૂનો છે. તે ખાતું ખોલતી વખતે લેવાયો હતો, કદાચ 15 વર્ષ પહેલાં, અને ત્યારથી તમારી સહી બદલાઈ ગઈ છે.
- તમારી એકથી વધુ સહીની સ્ટાઇલ છે. ખાતાના ફોર્મ પર પૂરી સહી, ચેક પર ટૂંકી.
- સ્કેનની સમસ્યા. આછી શાહી, સહી છાપેલી લીટીઓ કે MICR બેન્ડ પર ચડી જાય, અથવા સહી વચ્ચેથી ગડી.
- મેન્ડેટની સમસ્યા. "jointly" તરીકે ખોલેલા જોઇન્ટ ખાતામાં બંનેની સહી જોઈએ; કંપની કે ભાગીદારી પેઢીમાં નિયત અધિકૃત કોમ્બિનેશન જોઈએ.
- સહી કરનાર બદલાયો પણ અપડેટ ન થયું. નવા ડિરેક્ટર કે ભાગીદાર બેંકમાં તેમનો અધિકાર નોંધાય તે પહેલાં જ સહી કરી દે છે.
નવો ચેક આપતા પહેલાં શું તપાસવું
- રિટર્ન મેમો વાંચો અને ચોક્કસ કારણ, તારીખ અને ચાર્જ નોંધી લો.
- બ્રાન્ચને રેકોર્ડ પરનો નમૂનો બતાવવા કહો (ઘણી બેંકો તે બ્રાન્ચમાં બતાવે છે, ફોન પર નહીં).
- પ્રામાણિકતાથી સરખાવો. જો તમારી હાલની સહી અલગ હોય, તો નમૂના સહી અપડેટ કરવાની વિનંતી કરો. મોટા ભાગની બેંકોમાં ફોર્મ, ફોટો ID અને બ્રાન્ચમાં રૂબરૂ જવું જરૂરી હોય છે.
- ખાતાનો મેન્ડેટ તપાસો. જોઇન્ટ, HUF, કંપની કે ટ્રસ્ટ ખાતામાં ખાતરી કરો કે કોણે અને કયા કોમ્બિનેશનમાં સહી કરવાની છે.
- પૂછો કે નવો નમૂનો ક્યારથી લાગુ થશે. ક્લિયરિંગમાં વપરાતા સહીના રેકોર્ડ અપડેટ થતાં થોડા દિવસ લાગી શકે.
- ચેક પોતે તપાસો. ઘેરી શાહી વાપરો, સહીની જગ્યામાં જ સહી કરો, ઓવરરાઇટ ન કરો, અને સહીને MICR બેન્ડને અડવા ન દો.
- મોટી રકમના ચેક માટે પોઝિટિવ પેમાં રજિસ્ટર કરો. RBIની પોઝિટિવ પે સિસ્ટમ ₹50,000 અને તેથી વધુના ચેકની વિગતો અગાઉથી કન્ફર્મ કરવા દે છે; ₹5 લાખ અને તેથી વધુ માટે બેંકો તેને ફરજિયાત કરી શકે. તેનાથી સહીનો મેળ ન ખાવાનો પ્રશ્ન ઉકેલાતો નથી, પણ રિટર્નનું બીજું કારણ ટળે છે.
- જૂનો ચેક પાછો લો કે કેન્સલ કરો. ચેક મેળવનારને તે પાછો આપવા કહો જેથી તે ફરી રજૂ ન થઈ શકે.
- ઓનલાઇન ચુકવણીનો વિચાર કરો. NEFT, RTGS કે IMPSમાં સહીની તપાસ જ થતી નથી; જુઓ NEFT vs RTGS vs IMPS.
કાનૂની બાજુ: ઝડપ કેમ જરૂરી છે
સહીનો મેળ ન ખાવો ફક્ત ટેક્નિકલ અડચણ નથી. Laxmi Dyechem v. State of Gujarat (2012)માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે સહી મેળ ન ખાવાને કારણે અનાદર થયેલા ચેક પર નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881નું સેક્શન 138 લાગુ પડી શકે, જો તે સેક્શનની બાકીની શરતો પૂરી થતી હોય. કોર્ટ હકીકતો જુએ છે, જેમ કે મેળ ન ખાવો જાણીજોઈને હતો કે નહીં.
સમયમર્યાદા કોઈ પણ બાઉન્સ ચેક જેવી જ છે: ચેક મેળવનારે રિટર્ન મેમો મળ્યાના 30 દિવસમાં લેખિત ડિમાન્ડ નોટિસ મોકલવી પડે, અને પછી તમને નોટિસ મળ્યાના 15 દિવસ ચુકવણી માટે મળે છે. આ સમયમાં ચુકવણી કરી દેવાથી સેક્શન 138નું ફોજદારી જોખમ પૂરું થાય છે. ચેક તેની તારીખથી ત્રણ મહિના માટે માન્ય હોય છે, તેથી ચેક મેળવનાર એ સમયમાં તમારો સુધારેલો ચેક ફરી રજૂ પણ કરી શકે.
ઉદાહરણ: નેહાનો ₹48,000નો ચેક
નેહા પોતાના મકાનમાલિકને 1 ઑક્ટોબર 2026ની તારીખનો ₹48,000નો ચેક આપે છે. તે 6 ઑક્ટોબરે "12 – drawer's signature differs" સાથે પાછો આવે છે. મકાનમાલિકને મેમો એ જ દિવસે મળે છે.
| વિગત | ગણતરી | તારીખ કે રકમ |
|---|---|---|
| ચેકની વેલિડિટી | 1 ઑક્ટોબરથી ત્રણ મહિના | 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી માન્ય |
| મકાનમાલિક માટે ડિમાન્ડ નોટિસ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ | 6 ઑક્ટોબર + 30 દિવસ | 5 નવેમ્બર 2026 |
| જો નોટિસ 10 ઑક્ટોબરે મળે, તો નેહાએ ચુકવણી કરવાની છેલ્લી તારીખ | 10 ઑક્ટોબર + 15 દિવસ | 25 ઑક્ટોબર 2026 |
| પોઝિટિવ પે જરૂરી? | ₹48,000 રકમ ₹50,000થી ઓછી છે | લાગુ પડતું નથી |
નેહા 7 ઑક્ટોબરે બ્રાન્ચમાં તપાસ કરે છે અને ખબર પડે છે કે નમૂનો 2009નો છે. તે અપડેટ કરાવે છે, પછી 8 ઑક્ટોબરે IMPSથી ભાડું ચૂકવી દે છે અને અસલ ચેક પાછો લઈ લે છે. તેના ખાતામાંથી કપાયેલો રિટર્ન ચાર્જ પાછો નહીં મળે, કારણ કે મેળ ન ખાવો તેની બાજુથી હતો.
જો બ્રાન્ચે બતાવ્યું હોત કે તેની સહી મેળ ખાતી હતી અને બેંકની સિસ્ટમ નિષ્ફળ ગઈ હતી, તો તે ચાર્જ રિવર્સ કરવા માંગી શકત. ચેક રિટર્ન ચાર્જ અંગે RBIના નિર્દેશો કહે છે કે તે ફક્ત ત્યારે જ લેવાવો જોઈએ જ્યારે ગ્રાહકનો વાંક હોય. થોડું બફર રાખવું, જેમ કે સ્વીપ કે ટૂંકી FDમાં, જે તમે અમારા FD કેલ્ક્યુલેટરથી તપાસી શકો, ચેકમાં સમસ્યા આવે ત્યારે તરત ઓનલાઇન ચુકવણી કરવામાં મદદ કરે છે.
બેંકની ભૂલ હોય તો ક્યાં ફરિયાદ કરવી
| પરિસ્થિતિ | ક્યાં જવું |
|---|---|
| નમૂનો મેળ ખાતો હતો, છતાં બેંકે ચેક પાછો મોકલ્યો | બ્રાન્ચ મેનેજર, પછી બેંકનો ગ્રીવન્સ કે નોડલ ઓફિસર |
| સહી અપડેટની વિનંતી પર કામ ન થયું | એ જ, તમારી વિનંતીની સ્વીકૃતિ સાથે |
| રિટર્ન ચાર્જ શેડ્યૂલ મુજબ નથી કે ખોટો લગાવ્યો | પહેલાં બેંક; જુઓ છુપા બેંક ચાર્જનું રિફંડ |
| 30 દિવસમાં કોઈ અંતિમ જવાબ નહીં | cms.rbi.org.in પર RBI ઓમ્બડ્સમેન કે 14448 |
1 જુલાઈ 2026થી નવી ઓમ્બડ્સમેન ફરિયાદો રિઝર્વ બેંક – ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન સ્કીમ, 2026 હેઠળ આવે છે. જુઓ બેંક તમારી ફરિયાદ ઉકેલતી નથી.
કૉપી કરવા તૈયાર ફરિયાદ મેસેજ
વિષય: સહી મેળ ન ખાતાં પાછો આવેલો ચેક – ફરી તપાસની વિનંતી – ખાતું [છેલ્લા 4 અંક]
માનનીય સાહેબ/બહેન,
મારા ખાતા [છેલ્લા 4 અંક] પરનો ₹[રકમ]નો, [તારીખ]ની તારીખવાળો ચેક
નં. [નંબર] [તારીખ]ના રોજ "[કારણ/કોડ]" કારણ સાથે પાછો આવ્યો.
[તારીખ]ના રોજ ₹[રકમ]નો રિટર્ન ચાર્જ કપાયો.
[એક પસંદ કરો:] ચેક પરની સહી રેકોર્ડ પરના મારા નમૂના સાથે મેળ ખાય છે /
મેં [તારીખ]ના રોજ નમૂના સહી અપડેટની વિનંતી કરી હતી, સ્વીકૃતિ
નં. [ ], જે લાગુ કરવામાં આવી નથી.
કૃપા કરીને આ રિટર્નની ફરી તપાસ કરો, કારણ લેખિતમાં જણાવો, જો RBIના
નિર્દેશો મુજબ રિટર્ન મારા વાંકે ન થયું હોય તો ચાર્જ રિવર્સ કરો, અને
હાલ રેકોર્ડ પર રહેલા નમૂનાની પુષ્ટિ કરો.
[નામ], [કસ્ટમર ID], [રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલ]
શું ન કરવું
- પાછા આવેલા ચેક પર ફરી સહી કે ઓવરરાઇટ ન કરો. CTS તારીખ સિવાયનો કોઈ ફેરફાર સ્વીકારતી નથી.
- નમૂનો તપાસ્યા વગર નવો ચેક ન આપો. બે રિટર્ન એક કરતાં વધુ ખરાબ લાગે.
- ડિમાન્ડ નોટિસને અવગણશો નહીં. તે મળ્યાના 15 દિવસમાં ચુકવણી કરો અને લેખિત સ્વીકૃતિ લો.
- "તમારી સહી ઓનલાઇન અપડેટ કરવાનો" દાવો કરતા કોલર સાથે ચેકબુકના ફોટા, OTP કે નેટ બેંકિંગની વિગતો શેર ન કરો. સહી અપડેટ બ્રાન્ચમાં જ થાય છે.
- જૂની સહીની સ્ટાઇલવાળા વણવપરાયેલા ચેક ચલણમાં ન રાખો; નમૂનો અપડેટ કરાવ્યો હોય તો તેને કેન્સલ કરો.
મુખ્ય મુદ્દા
- રિટર્ન કોડ 10થી 17 સહી અને મેન્ડેટની સમસ્યાઓ છે; મેમો પરના ચોક્કસ શબ્દો વાંચો.
- નવો ચેક આપતા પહેલાં બેંક પાસેનો નમૂનો અને મેન્ડેટ તપાસો, અને તમારી સહી બદલાઈ હોય તો તે અપડેટ કરાવો.
- સહી મેળ ન ખાતાં થયેલા રિટર્ન પર પણ સેક્શન 138 લાગુ પડી શકે; ડિમાન્ડ નોટિસ મળ્યાના 15 દિવસમાં ચુકવણી કરો.
- ચાર્જ ફક્ત તમારો વાંક હોય ત્યારે જ લાગવા જોઈએ; બેંકની ભૂલ હોય તો રિવર્સલ માંગો.
- શંકા હોય તો NEFT, RTGS કે IMPSથી ચુકવણી કરો અને અસલ ચેક પાછો લઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
સહી મેળ ન ખાવાથી પાછો આવેલો ચેક સેક્શન 138 હેઠળ ચેક બાઉન્સ ગણાય?
ગણાઈ શકે. Laxmi Dyechem v. State of Gujarat (2012)માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે સહી મેળ ન ખાવાને કારણે ચેકનું અનાદર નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટના સેક્શન 138ના દાયરામાં આવી શકે, જો તેની બાકીની શરતો પૂરી થતી હોય. ડિમાન્ડ નોટિસને ગંભીરતાથી લો અને તે મળ્યાના 15 દિવસમાં ચુકવણી કરો.
સહી મેળ ન ખાવાથી ચેક પાછો આવે તો બેંક મને ચાર્જ લગાવશે?
સામાન્ય રીતે બેંક પોતાના ચાર્જ શેડ્યૂલ મુજબ ચેક આપનાર પાસેથી ચાર્જ લે છે, કારણ કે આવું રિટર્ન ગ્રાહકનો વાંક ગણાય છે. જો તમારી સહી ખરેખર રેકોર્ડ પરના નમૂના સાથે મેળ ખાતી હતી, અથવા તમે બદલાવેલી સહી બેંકે અપડેટ ન કરી હોય, તો ચાર્જ રિવર્સ કરવા માંગો.
પાછા આવેલા ચેક પર ફરી સહી કરીને તે પાછો આપી શકું?
એ સલામત નથી. ચેક ટ્રંકેશન સિસ્ટમમાં તારીખ સિવાયનો કોઈ ફેરફાર સ્વીકારાતો નથી, અને ફરી સહી કરવાથી બેંકના નમૂના સાથેનો મેળ ન ખાવાનો પ્રશ્ન ઉકેલાતો નથી. નવો ચેક આપો, અથવા NEFT, RTGS કે IMPSથી ચુકવણી કરો, અને જૂનો ચેક પાછો માંગી લો.
બેંકમાં મારી નમૂના સહી (સ્પેસિમેન સિગ્નેચર) કેવી રીતે અપડેટ કરવી?
મોટા ભાગની બેંકોમાં સહી બદલવાનું ફોર્મ, ફોટો ID અને બ્રાન્ચમાં રૂબરૂ જવું જરૂરી હોય છે, જ્યાં નવી સહી પ્રમાણિત થાય છે. નવા ચેક આપતા પહેલાં બેંકને પૂછી લો કે ચેક ક્લિયરિંગ માટે નવો નમૂનો ક્યારથી લાગુ થશે.
ચેક રિટર્ન મેમો પરના રિટર્ન કોડ 10થી 17નો અર્થ શું છે?
આ સહી સંબંધિત કારણો છે: 10 અધૂરી, 11 વાંચી ન શકાય તેવી, 12 અલગ, 13 સહી જરૂરી, 14 મેન્ડેટ મુજબ નથી, 15 ખાતું ચલાવવા માટેની સહી મળી નથી, 16 ખાતું ચલાવવાનો અધિકાર મળ્યો નથી, અને 17 ફેરફાર માટે ચેક આપનારની પુષ્ટિ જરૂરી. બેંકોની યાદીમાં થોડો ફરક હોઈ શકે.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે, વ્યક્તિગત નાણાકીય, ટેક્સ કે કાનૂની સલાહ નથી. કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલા તમારી બેંક, લેન્ડર અથવા યોગ્ય સલાહકાર પાસેથી ખાતરી કરો.