EMI બાઉન્સ: ચાર્જ કેટલો, સિબિલ સ્કોર પર અસર અને શું કરવું
EMI બાઉન્સ થયો? જાણો લોન આપનાર અને તમારી બેંક કેટલો ચાર્જ લે છે, સિબિલ સ્કોર પર શું અસર થાય છે, ક્યારે મામલો કાનૂની બને અને તેને ઝડપથી કેવી રીતે સુધારવો.
આ લેખમાં
જ્યારે EMI બાઉન્સ થાય છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે તમારે ત્રણ પ્રકારનો ખર્ચ ભોગવવો પડે છે: લોન આપનારનો બાઉન્સ ચાર્જ, નિષ્ફળ ગયેલા ઓટો-ડેબિટ માટે તમારી પોતાની બેંકનો અલગ ચાર્જ, અને બાકી રકમ પર પીનલ ચાર્જ, અને આ બધા પર GST. એથી પણ ખરાબ વાત એ છે કે જો EMI જલ્દી ન ભરાય, તો લેન્ડર તેને ક્રેડિટ બ્યુરોને રિપોર્ટ કરી દે છે અને તમારો સિબિલ સ્કોર (CIBIL score) ઘટી જાય છે. ઉપાય એ જ છે કે તરત ચુકવણી કરો, બાઉન્સ કેમ થયો તે શોધો, અને ખાતરી કરો કે ફરી આવું ન થાય.
EMI બાઉન્સ કેમ થાય છે
મોટા ભાગના બાઉન્સનાં કારણો સાદાં હોય છે:
- ડેબિટની તારીખે ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ ન હોવું
- પગાર EMIની તારીખ પછી જમા થવો
- NACH કે ECS મેન્ડેટ એક્સપાયર થઈ જવો, રદ થઈ જવો કે ખોટી વિગતો સાથે રજિસ્ટર થયેલો હોવો
- ખાતું ફ્રીઝ કે નિષ્ક્રિય (ડોર્મન્ટ) હોવું, અથવા લેન્ડરને જણાવ્યા વગર ખાતું બદલી નાખવું
- બેંક કે NPCIમાં ટેકનિકલ ખામી (ઓછું બને છે, પણ બને છે)
કારણ જાણવું જરૂરી છે, કારણ કે જો ટેકનિકલ ખામીમાં તમારો વાંક ન હોય, તો તમારે તેનો કોઈ ખર્ચ ભોગવવો ન જોઈએ.
EMI બાઉન્સ થાય તો કેટલો ખર્ચ આવે
| ચાર્જ | કોણ લે છે | સામાન્ય રીતે કેટલો | GST |
|---|---|---|---|
| બાઉન્સ / ડિસઓનર ચાર્જ | તમારો લેન્ડર | દર વખતે આશરે ₹300-₹1,500 | 18% |
| મેન્ડેટ રિટર્ન ચાર્જ | તમારી પોતાની બેંક (જ્યાં ડેબિટ નિષ્ફળ ગયું) | ઘણી વાર દરેક રિટર્ન પર થોડાક સો રૂપિયા | 18% |
| પીનલ ચાર્જ | તમારો લેન્ડર | લોન એગ્રીમેન્ટ મુજબ, ફક્ત બાકી રકમ પર | 18% જ્યાં લાગુ પડે |
| સામાન્ય વ્યાજ | તમારો લેન્ડર | લોનના દરે ચાલુ રહે છે | લાગુ નથી |
ચોક્કસ રકમ દરેક જગ્યાએ ઘણી અલગ હોય છે; સાચા આંકડા તમારા લોન એગ્રીમેન્ટ, કી ફેક્ટ સ્ટેટમેન્ટ અને તમારી બેંકના શેડ્યૂલ ઓફ ચાર્જીસમાં લખેલા હોય છે.
ઉદાહરણથી સમજો:
તમારી હોમ લોનનો ₹20,000નો EMI બાઉન્સ થાય છે. તમે તેને 20 દિવસ પછી ભરો છો. ધારો કે:
- લેન્ડરનો બાઉન્સ ચાર્જ: ₹500 + 18% GST = ₹590
- તમારી બેંકનો મેન્ડેટ રિટર્ન ચાર્જ: ₹500 + 18% GST = ₹590
- પીનલ ચાર્જ: બાકી ₹20,000 પર 20 દિવસ માટે મહિને 2% = ₹20,000 × 2% × 20/30 = ₹267
કુલ વધારાનો ખર્ચ: ₹590 + ₹590 + ₹267 = ₹1,447, ફક્ત એક મોડા EMI માટે. વર્ષમાં ત્રણ બાઉન્સ થાય તો ખર્ચ ₹4,300થી વધી જાય, ઉપરથી ક્રેડિટ સ્કોરનું નુકસાન અલગ. આ ટાળવા માટે EMIની તારીખે કેટલું નાનું બફર પૂરતું છે તે અમારા EMI કેલ્ક્યુલેટરથી જુઓ.
બાઉન્સ અને પીનલ ચાર્જ અંગે RBIના નિયમો
RBIના "ફેર લેન્ડિંગ પ્રેક્ટિસ – પીનલ ચાર્જીસ ઇન લોન એકાઉન્ટ્સ" નિયમો, જે 1 જાન્યુઆરી 2024થી અમલમાં છે, સ્પષ્ટ મર્યાદા નક્કી કરે છે:
- લેન્ડર પીનલ ચાર્જ લઈ શકે છે, તમારા વ્યાજ દરમાં ઉમેરીને પીનલ ઇન્ટરેસ્ટ નહીં.
- પીનલ ચાર્જ કેપિટલાઇઝ કરી શકાતા નથી, એટલે કે તેના પર કોઈ વ્યાજ લાગતું નથી.
- તે વાજબી હોવા જોઈએ, ડિફોલ્ટના પ્રમાણમાં હોવા જોઈએ અને કમાણી વધારવાનું સાધન ન બનાવી શકાય.
- ચાર્જ લોન એગ્રીમેન્ટ અને કી ફેક્ટ સ્ટેટમેન્ટમાં તથા લેન્ડરની વેબસાઇટ પર જણાવેલા હોવા જોઈએ.
- બિન-વ્યાવસાયિક હેતુ માટે લોન લેનાર વ્યક્તિઓ પરનો ચાર્જ, એ જ પ્રકારના ડિફોલ્ટ માટે બિન-વ્યક્તિઓ (જેમ કે કંપનીઓ) કરતાં વધારે ન હોઈ શકે.
- જ્યારે પીનલ ચાર્જ લગાવાય, ત્યારે લેન્ડરે રિમાઇન્ડરમાં તેની જાણ કરવી પડે.
જો તમારા સ્ટેટમેન્ટમાં બેલેન્સ પર "પીનલ ઇન્ટરેસ્ટ" ચક્રવૃદ્ધિ રીતે ઉમેરાતું દેખાય, તો ફરિયાદ કરો.
EMI બાઉન્સની સિબિલ સ્કોર પર અસર
RBIના ક્રેડિટ ઇન્ફોર્મેશન નિર્દેશો હેઠળ લેન્ડર મહિનામાં ઘણી વાર ક્રેડિટ બ્યુરોને ચુકવણીનો ડેટા મોકલે છે, તેથી બાકી EMI ઝડપથી દેખાઈ શકે છે. ખાતું આ તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:
| કેટલા દિવસથી બાકી | બ્યુરોને શું દેખાય | સંભવિત અસર |
|---|---|---|
| 0 (ગ્રેસમાં, રિપોર્ટિંગ પહેલાં ભરી દીધો) | કંઈ નકારાત્મક નહીં | બહુ ઓછી |
| 1-30 | ડેઝ પાસ્ટ ડ્યુ (DPD) એન્ટ્રી | સ્પષ્ટ દેખાય એવો ઘટાડો |
| 31-90 | વારંવાર DPD એન્ટ્રી | મોટો ઘટાડો; લેન્ડર સાવચેત બને છે |
| 90+ | NPA / સબસ્ટાન્ડર્ડ | ગંભીર; મોટા ભાગના લેન્ડર ના પાડી દેશે |
થોડા દિવસમાં ભરી દીધેલો એક બાઉન્સ, વારંવારના બાઉન્સ કરતાં ઘણું ઓછું નુકસાન કરે છે. જો બાઉન્સ બેંકની ભૂલથી થયો હોય છતાં રિપોર્ટ થઈ ગયો હોય, તો વિવાદ (ડિસ્પ્યુટ) નોંધાવો. જુઓ સિબિલ રિપોર્ટની ભૂલ સામે ડિસ્પ્યુટ કેવી રીતે કરવો.
બાઉન્સ ક્યારે કાનૂની મામલો બને
મોટા ભાગના એક વારના બાઉન્સ ચાર્જ ભરવાથી પૂરા થઈ જાય છે. કાનૂની કાર્યવાહી ત્યારે થઈ શકે જ્યારે ચુકવણી વારંવાર નિષ્ફળ જાય અને લેન્ડર કેસ કરવાનું નક્કી કરે:
- ચેક બાઉન્સ: નેગોશિએબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881ની કલમ 138. બાઉન્સની જાણ થયાના 30 દિવસમાં લેન્ડરે કાનૂની નોટિસ મોકલવી પડે; ત્યાર બાદ તમારી પાસે ચુકવણી માટે 15 દિવસ હોય છે. જો તમે આ 15 દિવસમાં ચુકવણી કરી દો, તો કોઈ ગુનો બનતો નથી. જો ન કરો, તો લેન્ડર ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે, અને સજા બે વર્ષ સુધીની કેદ, ચેકની રકમના બમણા સુધીનો દંડ, અથવા બંને હોઈ શકે છે.
- NACH/ECS બાઉન્સ: પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007ની કલમ 25માં પૂરતા પૈસા ન હોવાથી નિષ્ફળ ગયેલા ઇલેક્ટ્રોનિક ફંડ ટ્રાન્સફર માટે આવો જ ગુનો અને એટલી જ મહત્તમ સજાની જોગવાઈ છે. અદાલતોએ તેને કલમ 138 જેવી પ્રક્રિયા સાથે લાગુ કર્યો છે.
વ્યવહારમાં, નોટિસના સમયગાળામાં ચુકવણી કરી દેવાથી મામલો પતી જાય છે. કાનૂની નોટિસને ક્યારેય અવગણશો નહીં. આખું ચિત્ર સમજવા માટે જુઓ લોન ડિફોલ્ટનાં કાનૂની પરિણામો.
EMI બાઉન્સ પછી શું કરવું, એક પછી એક સ્ટેપ
1. ચૂકી ગયેલો EMI તરત ભરો
લેન્ડરની એપ, વેબસાઇટ કે બ્રાન્ચનો ઉપયોગ કરો. પૂછી લો કે શું લેન્ડર મેન્ડેટ ફરી રજૂ કરશે, જેથી તમારા ખાતામાંથી બે વાર પૈસા ન કપાય.
2. ચુકવણીનો પુરાવો રાખો
ટ્રાન્ઝેક્શનની રસીદ અને લેન્ડરની પહોંચ (એક્નોલેજમેન્ટ) સાચવી રાખો.
3. કારણ શોધો
તમારું એકાઉન્ટ સ્ટેટમેન્ટ અને બાઉન્સનો રીઝન કોડ જુઓ. શું બેલેન્સ ઓછું હતું, મેન્ડેટમાં તકલીફ હતી, કે બેંકની ભૂલ હતી?
4. ભૂલ તમારી ન હોય તો ચાર્જ માફ કરવા કહો
જો બાઉન્સ બેંક કે NPCIની ટેકનિકલ ખામીથી થયો હોય, અથવા પૈસા તમારા ખાતામાં હતા, તો પુરાવા સાથે લેન્ડર અને તમારી બેંકને લખો અને ચાર્જ પાછો આપવાની માંગ કરો.
5. તારીખ સુધારો
જો પગાર EMIની તારીખ પછી આવતો હોય, તો લેન્ડરને EMIની તારીખ બદલવા કહો. ઘણા લેન્ડર લોન દરમિયાન એક-બે વાર આવું કરવા દે છે.
6. એક EMIનું બફર રાખો
ડેબિટવાળા ખાતામાં ઓછામાં ઓછી એક EMI જેટલી રકમ હંમેશાં રાખો. બાઉન્સ ચાર્જથી બચવાનો આ સૌથી સસ્તો વીમો છે.
7. મેન્ડેટ સમયસર અપડેટ કરો
જો તમે બેંક બદલો કે ખાતું બંધ કરો, તો આગામી EMIની તારીખ પહેલાં નવો મેન્ડેટ રજિસ્ટર કરાવી લો.
તમારા અધિકારો
- RBIના પીનલ ચાર્જ નિયમો હેઠળ ફક્ત જણાવેલા પીનલ ચાર્જ, જે ક્યારેય કેપિટલાઇઝ નહીં થાય.
- તમારા ખાતા પર લગાવેલા બધા ચાર્જનું લેખિત સ્ટેટમેન્ટ.
- જ્યાં ખામી તમારા કારણે ન થઈ હોય, ત્યાં બેંકની ફરિયાદ પ્રક્રિયા દ્વારા ચાર્જ પરત.
- સાચું ક્રેડિટ રિપોર્ટિંગ, અને વિવાદ 30 દિવસમાં ન ઉકેલાય તો રોજના ₹100નું વળતર.
- ઇજ્જતભેર વસૂલી: એજન્ટ તમારો સંપર્ક ફક્ત સવારે 8 થી સાંજે 7 વાગ્યા વચ્ચે જ કરી શકે.
ફરિયાદ ક્યાં કરવી
- લેન્ડરના ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ ઓફિસરને, ખોટા કે વધારે ચાર્જ માટે.
- તમારી પોતાની બેંકને, મેન્ડેટ રિટર્ન ચાર્જ માટે કે એવું ડેબિટ નિષ્ફળ જાય જેમાં બેંકની ભૂલ હોય.
- RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેનને, cms.rbi.org.in પર (હેલ્પલાઇન 14448), જો 30 દિવસમાં મામલો ન ઉકેલાય. 2026ની યોજના હેઠળ, આ 30 દિવસનો સમયગાળો પૂરો થયાના કે છેલ્લો જવાબ મળ્યાના 90 દિવસની અંદર ફરિયાદ કરો.
- cybercrime.gov.in અથવા 1930 પર, જો કોઈ "બાઉન્સ થયેલા EMI"ના નામે તમારો સંપર્ક કરે અને OTP કે પેમેન્ટ લિંક માંગે. આ એક સામાન્ય છેતરપિંડી છે.
શું ન કરવું
- બાઉન્સ રોકવા માટે તમારો NACH મેન્ડેટ રદ ન કરો; તેનાથી EMI અટકતો નથી અને મુશ્કેલીઓ વધે છે.
- આવતા મહિનાની રાહ જોઈને બે EMI સાથે ન ભરો; ત્યાં સુધીમાં બાકી રકમ રિપોર્ટ થઈ જાય છે.
- અજાણ્યા નંબર પરથી મોકલેલી લિંકથી ચુકવણી ન કરો. ફક્ત સત્તાવાર રીતે જ ચુકવણી કરો.
- કલમ 138 કે કલમ 25ની નોટિસને અવગણશો નહીં; 15 દિવસમાં ચુકવણી કરવાથી સામાન્ય રીતે મામલો પૂરો થઈ જાય છે.
- બાઉન્સને આદત ન બનવા દો. જો EMI ભરવો તમારા ગજા બહાર હોય, તો વાંચો EMI ન ભરી શકો તો શું કરવું.
મુખ્ય મુદ્દા
- એક EMI બાઉન્સ પર સામાન્ય રીતે લેન્ડરનો બાઉન્સ ચાર્જ, બેંકનો રિટર્ન ચાર્જ અને પીનલ ચાર્જ લાગે છે, દરેક પર GST અલગથી; ₹20,000નો EMI 20 દિવસ મોડો ભરો તો આ આશરે ₹1,450 થઈ શકે.
- RBIના નિયમો પીનલ ઇન્ટરેસ્ટ અને કેપિટલાઇઝ કરેલા પીનલ ચાર્જ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે; ફક્ત વાજબી અને અગાઉથી જણાવેલા પીનલ ચાર્જ જ લઈ શકાય.
- સિબિલ સ્કોરને ઓછામાં ઓછું નુકસાન થાય તે માટે તરત ચુકવણી કરો.
- વારંવાર ચેક કે NACH બાઉન્સ થાય તો NI એક્ટની કલમ 138 કે PSS એક્ટની કલમ 25 હેઠળ કેસ થઈ શકે, પણ નોટિસના સમયગાળામાં ચુકવણી કરવાથી મામલો પતી જાય છે.
- એક EMIનું બફર રાખો અને EMIની તારીખ પગારની તારીખ મુજબ ગોઠવો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ભારતમાં EMI બાઉન્સ ચાર્જ કેટલો હોય છે?
લોન આપનાર સામાન્ય રીતે દરેક બાઉન્સ પર આશરે ₹300 થી ₹1,500 અને તેના પર 18% GST લે છે, જે લેન્ડર અને લોનના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. તમારી પોતાની બેંક નિષ્ફળ ગયેલા ઓટો-ડેબિટ માટે અલગથી ચાર્જ લઈ શકે છે, અને બાકી રકમ પર પીનલ ચાર્જ પણ લાગી શકે છે. ચોક્કસ રકમ માટે તમારો લોન એગ્રીમેન્ટ અને કી ફેક્ટ સ્ટેટમેન્ટ જુઓ.
શું એક EMI બાઉન્સ થવાથી સિબિલ સ્કોર પર અસર પડે?
જો તમે થોડા દિવસમાં, લેન્ડર બ્યુરોને રિપોર્ટ કરે તે પહેલાં EMI ભરી દો, તો અસર બહુ ઓછી હોઈ શકે. જો તેને ઓવરડ્યુ તરીકે રિપોર્ટ કરી દેવાય, તો એક ચૂકી ગયેલો હપ્તો પણ સ્કોર ઘટાડી શકે છે અને તે તમારી પેમેન્ટ હિસ્ટ્રીમાં નોંધાયેલો રહે છે.
શું EMI બાઉન્સ થવા પર જેલ થઈ શકે?
ઓછા બેલેન્સને કારણે એક વાર બાઉન્સ થાય તો સામાન્ય રીતે ચાર્જ અને વસૂલીની કાર્યવાહી થાય છે, ફોજદારી કેસ નહીં. પણ ચેક બાઉન્સ થાય તો નેગોશિએબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ 138 હેઠળ અને ઇલેક્ટ્રોનિક મેન્ડેટ નિષ્ફળ જાય તો પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટની કલમ 25 હેઠળ કેસ ચાલી શકે છે, જો લેન્ડર કાનૂની નોટિસની પ્રક્રિયા પૂરી કરે અને તમે તેમ છતાં ચુકવણી ન કરો.
EMI બાઉન્સ થયા પછી તરત શું કરવું જોઈએ?
લેન્ડરની એપ કે વેબસાઇટ પરથી બને એટલી જલ્દી EMI ભરી દો, લેન્ડરને પૂછો કે શું તે મેન્ડેટ ફરી રજૂ કરશે જેથી તમારા પૈસા બે વાર ન કપાય, અને ચુકવણીનો પુરાવો સાચવી રાખો. પછી બાઉન્સનું કારણ સુધારો, જેમ કે ઓછું બેલેન્સ કે એક્સપાયર થયેલો મેન્ડેટ.
શું બાઉન્સ થયેલા EMI પર લેન્ડર પીનલ ઇન્ટરેસ્ટ લઈ શકે?
ના. 1 જાન્યુઆરી 2024થી RBIના નિયમો મુજબ બાકી રકમ પર ફક્ત પીનલ ચાર્જ લઈ શકાય છે, લોનના વ્યાજ દરમાં ઉમેરીને પીનલ ઇન્ટરેસ્ટ નહીં. પીનલ ચાર્જ વાજબી હોવા જોઈએ, અગાઉથી જણાવેલા હોવા જોઈએ અને તેને મૂળ રકમમાં ઉમેરી (કેપિટલાઇઝ) શકાય નહીં.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે, વ્યક્તિગત નાણાકીય, ટેક્સ કે કાનૂની સલાહ નથી. કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલા તમારી બેંક, લેન્ડર અથવા યોગ્ય સલાહકાર પાસેથી ખાતરી કરો.