સહિયારા SHG યુનિટમાં સભ્યોનો ફાળો કેવી રીતે નોંધવો
સહિયારી SHG દુકાન કે યુનિટમાં પૈસા રોકો છો? રોકડ, મશીન અને મહેનતનો હિસાબ, નફાની યોગ્ય વહેંચણી અને સભ્ય છૂટો પડે ત્યારના નિયમો, ₹ ઉદાહરણ સાથે.
આ લેખમાં
જ્યારે ઘણી SHG સભ્યો સહિયારી દુકાન કે ઉત્પાદન યુનિટ માટે પૈસા, મશીન કે જગ્યા ભેગાં કરે, ત્યારે દરેક ફાળો સહીવાળા ફાળા રજિસ્ટરમાં નોંધો, તે જ દિવસે તેની કિંમત લખીને નક્કી કરો, અને દરેક સભ્યનું એક ખાતું રાખો જેમાં ફાળો, ઉપાડ અને નફાનો ભાગ દેખાય. પહેલા વેચાણ પહેલાં નફો વહેંચવાના અને છૂટા પડવાના નિયમો કાગળ પર લખી લો. તેનાથી સામૂહિક ઉદ્યોગ તૂટવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ, એટલે કોણે શું રોક્યું તેનો ઝઘડો, અટકે છે. અહીં જણાવેલી પદ્ધતિઓ નવેમ્બર 2026 સુધીની અને સામાન્ય છે; તમે જે કાનૂની સ્વરૂપ પસંદ કરો અને જે યોજનામાંથી સહાય લો, તેના પોતાના નિયમો હોઈ શકે, તેથી તમારા SRLM, બ્લોક ઓફિસ કે બેંક પાસે પુષ્ટિ કરો.
ઉદ્યોગને SHG બચતથી અલગ રાખો
તમારા SHGના ચોપડા (મીટિંગની કાર્યવાહી, બચત રજિસ્ટર, આંતરિક લોન રજિસ્ટર) સભ્યોની બચત અને ઉધારનો હિસાબ રાખે છે, જેમ DAY-NRLMનાં પંચસૂત્ર કહે છે. દુકાન કે ઉત્પાદન યુનિટ એક બિઝનેસ છે જેમાં વેચાણ, સ્ટોક અને જોખમ છે. બંને ભેગાં કરવાથી બિઝનેસની ખોટ સભ્યોની બચત ખાઈ શકે. ઉદ્યોગનું પોતાનું રજિસ્ટર અને શક્ય હોય તો પોતાનું બેંક ખાતું રાખો, એ જ સિદ્ધાંત જે ઘર અને SHG બિઝનેસ ખર્ચ અલગ રાખવામાં સમજાવ્યો છે.
કાનૂની સ્વરૂપ પણ મહત્ત્વનું છે. કેટલીક સભ્યો યુનિટને અનૌપચારિક રીતે કે પાર્ટનરશિપ ડીડ હેઠળ ચલાવી શકે; SRLM હેઠળ મોટાં જૂથો ઘણી વાર ઉત્પાદક જૂથ, સહકારી મંડળી કે પ્રોડ્યુસર કંપની બનાવે છે. યોજનાની પાત્રતા આ સ્વરૂપ પર આધાર રાખી શકે; શું બિઝનેસનું માળખું યોજનાની પાત્રતા પર અસર કરે જુઓ.
ફાળાના પ્રકાર અને તેને કેવી રીતે નોંધવા
| ફાળો | કિંમત કેવી રીતે નક્કી કરવી | રાખવાનો પુરાવો |
|---|---|---|
| રોકડ | મળેલી રકમ | રસીદ, બેંક જમા સ્લિપ કે UPI રેફરન્સ |
| મશીન (ઘંટી, ફ્રિજ, વજનકાંટો) | નક્કી કરેલી હાલની કિંમત, મૂળ ભાવ નહીં | ફોટો, હોય તો મૂળ બિલ, સહીવાળું મૂલ્યાંકન |
| કાચો માલ કે સ્ટોક | સભ્યોએ નક્કી કરેલી પડતર કિંમત | જથ્થા અને દરની યાદી |
| દુકાનની જગ્યા કે ઓરડો | સામાન્ય રીતે માસિક ભાડું, મૂડી નહીં | સભ્યોની સહીવાળી ભાડા નોંધ |
| મહેનત | મજૂરી કે નંગદીઠ દર, જ્યાં સુધી બધા મૂડી ગણવા સંમત ન હોય | હાજરી કે ઉત્પાદન રજિસ્ટર |
| સભ્યએ લીધેલી લોન જે યુનિટમાં રોકી | યુનિટને આપેલી લોન તરીકે, ચુકવણીની શરતો સાથે | લોનના કાગળ અને સહીવાળી નોંધ |
છેલ્લી લાઇન મહત્ત્વની છે. જો કોઈ સભ્ય પોતાના નામે બેંક કે SHG લોન લઈને પૈસા યુનિટમાં રોકે, તો નક્કી કરો કે તે તેની મૂડી છે (ચુકવણી તે કરશે) કે એવી લોન જે યુનિટ ચૂકવશે. તે લખી લો.
ફાળા રજિસ્ટર
| તારીખ | સભ્ય | પ્રકાર | વિગત | નક્કી કિંમત (₹) | રસીદ નં. | સહી |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 નવેમ્બર | આશા | રોકડ | બેંક ટ્રાન્સફર | 20,000 | 001 | આશા, પ્રમુખ, ખજાનચી |
| 1 નવેમ્બર | લતા | મશીન | લોટની ઘંટી, 2 વર્ષ જૂની | 15,000 | 002 | લતા, પ્રમુખ, ખજાનચી |
| 2 નવેમ્બર | રુક્મિણી | રોકડ | જમા સ્લિપ | 10,000 | 003 | રુક્મિણી, પ્રમુખ, ખજાનચી |
દર મહિને મીટિંગમાં રજિસ્ટર વાંચી સંભળાવો અને સભ્યો પાસે માસિક સરવાળા પર સહી કરાવો. તેનાથી પછીના વિવાદ ઉકેલવા ઘણા સરળ બને છે.
સભ્યોનાં મૂડી ખાતાં
દરેક સભ્યનું ચાલુ ખાતું રાખો:
અંતિમ બેલેન્સ = શરૂઆતનું બેલેન્સ + નવો ફાળો + નફાનો ભાગ − ઉપાડ − ખોટનો ભાગ
દર મહિને બધા સભ્યોનાં બેલેન્સનો સરવાળો કરો અને તપાસો કે તે યુનિટની કુલ સંપત્તિ (રોકડ + બેંક + સ્ટોક + મશીન − બાકી લોન) જેટલો છે.
ઉદાહરણ: પાંચ સભ્યોનું લોટ અને મસાલા યુનિટ
પાંચ સભ્યો એક યુનિટ શરૂ કરે છે. ફાળો:
| સભ્ય | રોકડ | મશીન | કુલ મૂડી | મૂડીમાં ભાગ |
|---|---|---|---|---|
| આશા | ₹20,000 | ₹20,000 | 25% | |
| લતા | લોટની ઘંટી ₹15,000 | ₹15,000 | 18.75% | |
| રુક્મિણી | ₹10,000 | વજનકાંટો ₹5,000 | ₹15,000 | 18.75% |
| સીતા | ₹15,000 | ₹15,000 | 18.75% | |
| કમલા | ₹15,000 | ₹15,000 | 18.75% | |
| કુલ | ₹60,000 | ₹20,000 | ₹80,000 | 100% |
તેઓ લખીને નક્કી કરે છે: યુનિટમાં કામ કરતી સભ્યોને દરેક કામકાજના દિવસે ₹150 મજૂરી મળશે, જે ખર્ચમાં નોંધાશે; બાકીનો નફો 50% સરખે ભાગે અને 50% મૂડીના ભાગ મુજબ વહેંચાશે.
પહેલા ત્રિમાસિકમાં મજૂરી, માલ, ભાડું અને વીજળી પછી નફો ₹24,000 છે.
- સરખો ભાગ: ₹12,000 ÷ 5 = ₹2,400 દરેકને
- મૂડીવાળો ભાગ: આશા માટે ₹12,000 × 25% = ₹3,000; બાકીની ચારમાંથી દરેક માટે ₹12,000 × 18.75% = ₹2,250
- આશા: ₹2,400 + ₹3,000 = ₹5,400
- બાકીની દરેક: ₹2,400 + ₹2,250 = ₹4,650
- ચકાસણી: ₹5,400 + (4 × ₹4,650) = ₹5,400 + ₹18,600 = ₹24,000
તેઓ સ્ટોક માટે અડધો નફો યુનિટમાં રાખવાનું નક્કી કરે છે. દરેક સભ્યના ખાતામાં તેનો પૂરો ભાગ જમા થાય છે અને તેનો ઉપાડ તેનો અડધો નોંધાય છે, તેથી આશાનું બેલેન્સ ₹20,000 + ₹5,400 − ₹2,700 = ₹22,700 થાય છે.
જો યુનિટ આગળ પેકેજિંગ મશીન માટે લોન લે, તો નફો વહેંચતાં પહેલાં હપ્તો નીકળે. હપ્તો EMI કેલ્ક્યુલેટરમાં તપાસો અને લખીને નક્કી કરો કે લોનની ગેરંટી કઈ સભ્યો આપશે.
લેખિત કરારમાં શું હોવું જોઈએ
- સભ્યોનાં નામ અને યુનિટનું નામ-સરનામું
- દરેક સભ્યનો શરૂઆતનો ફાળો અને તેની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થઈ
- બેંક ખાતા પર કોણ સહી કરશે (ઓછામાં ઓછા બે સહીકર્તા)
- કામ માટે મજૂરી કે ચુકવણી, નફાથી અલગ
- નફો અને ખોટ વહેંચવાનો નિયમ
- હિસાબ કેટલી વાર રજૂ થશે અને કોણ રાખશે
- નવા ફાળા અને નવા સભ્યોના નિયમો
- છૂટા પડવાનો નિયમ: જનાર સભ્યના ભાગની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થશે (રજિસ્ટરની બુક વેલ્યુ કે નક્કી પુનર્મૂલ્યાંકન), શું કપાશે, અને ચુકવણીનો સમયગાળો
- સભ્ય છૂટો પડે ત્યારે તેણે આપેલા મશીનનું શું થશે
- વિવાદ કેવી રીતે ઉકેલાશે (પહેલાં VO કે CLFની મધ્યસ્થી)
ઔપચારિક પાર્ટનરશિપ માટે પાર્ટનરશિપ ડીડ પર સામાન્ય રીતે સ્ટેમ્પ લાગે છે અને રાજ્યના નિયમો હેઠળ રજિસ્ટ્રેશન થઈ શકે; સ્થાનિક જાણકારને પૂછો. જો યુનિટ એવી ગ્રાન્ટ લેવા માગે જેમાં પોતાનો ફાળો જરૂરી હોય, તો પોતાનો ફાળો કેવી રીતે સાબિત કરવો જુઓ.
સામાન્ય ભૂલો
| ભૂલ | સુધારો |
|---|---|
| જૂના મશીનની કિંમત મૂળ ભાવે ગણવી | લાવ્યા તે દિવસે જ હાલની કિંમત લખીને નક્કી કરો |
| રસીદ વગર રોકડ ફાળો | નંબરવાળી રસીદ બુક કે બેંક ટ્રાન્સફર વાપરો |
| યુનિટ માટે એક સભ્યનું અંગત ખાતું | યુનિટ કે જૂથના નામે ખાતું ખોલો |
| મજૂરી અને નફાનો ભાગ ભેગાં કરવાં | કામનું ચુકવણું અલગ કરો, પછી નફો વહેંચો |
| છૂટા પડવાનો કોઈ નિયમ નહીં | યુનિટ શરૂ થાય તે પહેલાં લખી લો |
| હોદ્દેદારો સમીક્ષા વગર ચોપડા રાખે | દર મહિને રજિસ્ટર વાંચી સંભળાવો અને સહી લો |
મુખ્ય મુદ્દા
- દરેક ફાળો તારીખ, પ્રકાર, નક્કી કિંમત, રસીદ અને ત્રણ સહી સાથે નોંધો.
- સહિયારા યુનિટના પૈસા અને ચોપડા SHG સેવિંગ ખાતાથી અલગ રાખો.
- દરેક સભ્યનું મૂડી ખાતું રાખો અને દર મહિને તેને યુનિટની કુલ સંપત્તિ સાથે મેળવો.
- ઉદાહરણમાં લેખિત 50:50 સરખા-અને-મૂડી નિયમથી ₹24,000માંથી આશાને ₹5,400 અને બાકીની દરેક સભ્યને ₹4,650 મળ્યા.
- પહેલા વેચાણ પહેલાં મજૂરી, નફાની વહેંચણી, લોન અને છૂટા પડવાની શરતો લખીને નક્કી કરો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકા: SHG ડિજિટલ બુકકીપિંગ: એન્ટ્રી કોણ મંજૂર કરે, એક્સેસ કોને.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકા: સંયુક્ત ટ્રેક્ટર લોન: ખર્ચ અને હપ્તો કેવી રીતે વહેંચવો, FPOની લોન અને સભ્યની લોન: કોણ શેના માટે જવાબદાર.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
સહિયારા યુનિટમાં દરેક સભ્યએ રોકેલો ભાગ જૂથ કેવી રીતે નોંધે?
એક ફાળા રજિસ્ટર રાખો જેમાં તારીખ, સભ્યનું નામ, ફાળાનો પ્રકાર (રોકડ, મશીન, કાચો માલ, જગ્યા કે મહેનત), નક્કી કિંમત, અને સભ્ય તથા બે હોદ્દેદારોની સહી હોય. દરેક સભ્યને રસીદ આપો અને દર મહિને દરેક સભ્યનું ખાતું સરવાળો કરો.
શું મહેનતને ફાળો ગણવો જોઈએ?
ત્યારે જ, જ્યારે બધા સભ્યો પહેલેથી લખીને સંમત હોય. ઘણાં જૂથો મહેનતનું ચુકવણું મજૂરી કે નંગદીઠ દરે કરે છે અને મૂડી ફાળો અલગ રાખે છે, જે સરળ છે અને વિવાદ ટાળે છે.
જૂથ ઉદ્યોગમાં નફો કેવી રીતે વહેંચાય?
સભ્યો નક્કી કરીને લખે તે મુજબ, જેમ કે મૂડીના પ્રમાણમાં, સરખે ભાગે, કે અમુક ભાગ કરેલા કામ મુજબ. લેખિત કરાર વગર વિવાદ સામાન્ય છે, તેથી યુનિટ શરૂ થાય તે પહેલાં નિયમ લખી લો.
કોઈ સભ્ય છૂટો પડવા માગે ત્યારે શું થાય?
લેખિત કરારમાં હોવું જોઈએ કે તેના ભાગની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થશે, શું પહેલાં કોઈ લોન બાકી કપાશે, અને જૂથને ચુકવણી માટે કેટલો સમય મળશે. બેંક ટ્રાન્સફરથી ચુકવણી કરો અને નોંધો, જેથી બાકીના સભ્યોના ભાગ સ્પષ્ટ રહે.
શું સહિયારા બિઝનેસ માટે SHGનું સેવિંગ ખાતું યોગ્ય જગ્યા છે?
સામાન્ય રીતે નહીં. SHG સેવિંગ ખાતામાં જૂથની બચત અને આંતરિક ધિરાણના પૈસા રહે છે. સહિયારા ઉદ્યોગનું પોતાનું ખાતું અને ચોપડા હોવા સારા, જેથી બિઝનેસનો નફો કે ખોટ સભ્યોની બચતમાં ભળે નહીં.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે, વ્યક્તિગત નાણાકીય, ટેક્સ કે કાનૂની સલાહ નથી. કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલા તમારી બેંક, લેન્ડર અથવા યોગ્ય સલાહકાર પાસેથી ખાતરી કરો.