T-Bills vs FD: ટ્રેઝરી બિલ કે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ? (2026)

તાજેતરમાં ટૂંકા સમયગાળા માટે ટ્રેઝરી બિલ (T-બિલ)એ બેંક ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટને પાછળ છોડી: 7 ઓક્ટોબર 2026ની હરાજીમાં 91 દિવસના બિલનું યીલ્ડ આશરે 5.57% હતું, જ્યારે 46–179 દિવસની ડિપોઝિટ પર SBIનો દર 4.90% હતો. એક વર્ષમાં તફાવત નજીવો હતો: 364 દિવસના બિલનું યીલ્ડ આશરે 6.29% હતું, જે આશરે 6.25%ની 1 વર્ષની FDની નજીક છે. T-બિલ પર ભારત સરકારની ગેરંટી છે અને TDS નથી, જ્યારે FD ખરીદવી સરળ છે, સહેલાઈથી તોડી શકાય છે અને DICGCનો વીમો દરેક બેંકમાં ફક્ત ₹5 લાખ સુધી છે.

ટ્રેઝરી બિલ શું છે

T-બિલ ભારત સરકારના ટૂંકા ગાળાના ઉધાર માટેનાં સાધનો છે, જે સરકાર વતી RBI બહાર પાડે છે. તે ત્રણ મુદતમાં આવે છે: 91 દિવસ, 182 દિવસ અને 364 દિવસ. હરાજી દર અઠવાડિયે થાય છે, સામાન્ય રીતે બુધવારે.

T-બિલ પર કોઈ વ્યાજ કૂપન મળતું નથી. તેના બદલે તે ડિસ્કાઉન્ટ પર બહાર પડે છે અને ફેસ વેલ્યૂ (પાર) પર પરત ચૂકવાય છે. આ તફાવત જ તમારું વળતર છે. દા.ત., જો તમે ₹100ની ફેસ વેલ્યૂ દીઠ ₹94.10માં 364 દિવસનું બિલ ખરીદો, તો મેચ્યોરિટી પર ₹100 મળે અને તમે ₹5.90 કમાઓ. યીલ્ડ અને કિંમત એકબીજાથી ઊલટી દિશામાં કેમ ચાલે છે તે બોન્ડ કૂપન vs યીલ્ડ ટુ મેચ્યોરિટીમાં સમજાવ્યું છે.

તાજા યીલ્ડ vs FD દર (ઓક્ટોબર 2026)

RBIએ 7 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ રેપો રેટ 0.25 ટકાવારી પોઇન્ટ વધારીને 5.50% કર્યો. ટૂંકા ગાળાના યીલ્ડ આવા ફેરફારો પર ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે, જ્યારે બેંકો ડિપોઝિટ દર થોડા વિલંબથી બદલે છે.

T-બિલના આંકડા RBIના હરાજી પરિણામોમાં જાહેર થયેલા કટ-ઓફ યીલ્ડ છે; FD દર SBIએ પ્રકાશિત કર્યા મુજબ છે અને ગમે ત્યારે બદલાઈ શકે. બીજી બેંકો, ખાસ કરીને સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો, FD પર વધુ આપી શકે. હંમેશાં RBIનું તાજું હરાજી પરિણામ અને તમારી બેંકનું હાલનું રેટ કાર્ડ તપાસો.

સરખામણી કરતાં પહેલાં બે ટેકનિકલ મુદ્દા:

• T-બિલ યીલ્ડ સાદા વાર્ષિક યીલ્ડ છે. 91 દિવસનું યીલ્ડ (100 − કિંમત) ÷ કિંમત × 365 ÷ 91 તરીકે ગણાય છે.
• એક વર્ષ કે વધુ મુદતની FDમાં વ્યાજ સામાન્ય રીતે ત્રિમાસિક ચક્રવૃદ્ધિ થાય છે, તેથી અસરકારક વાર્ષિક યીલ્ડ જાહેર દર કરતાં વધુ હોય છે. ત્રિમાસિક ચક્રવૃદ્ધિવાળી 6.25%ની FD વર્ષે આશરે 6.40% યીલ્ડ આપે છે.

ઉદાહરણથી સમજો: ₹1 લાખ, 3 મહિના અને 1 વર્ષ માટે

ત્રણ મહિના

• 91 દિવસનું T-બિલ ₹98.6292ની કટ-ઓફ કિંમતે: ₹1,00,000ના રોકાણથી આશરે ₹1,01,390ની ફેસ વેલ્યૂ મળે. 91 દિવસમાં વળતર ≈ ₹1,390.
• 91 દિવસની SBI FD 4.90% સાદા વ્યાજે: ₹1,00,000 × 4.90% × 91 ÷ 365 ≈ ₹1,222.

T-બિલનો ફાયદો: ₹1 લાખ પર આશરે ₹168, એટલે કે વાર્ષિક ધોરણે આશરે 0.67 ટકાવારી પોઇન્ટ.

એક વર્ષ

• 364 દિવસનું T-બિલ ₹94.1002ની કિંમતે: ₹1,00,000ની ફેસ વેલ્યૂ માટે તમે ₹94,100 ચૂકવો અને ₹5,900 કમાઓ, એટલે સાદા ધોરણે આશરે 6.29% યીલ્ડ. ₹1 લાખના રોકાણના ધોરણે ગણીએ તો વળતર આશરે ₹6,270 થાય.
• SBIની 1 વર્ષની FD 6.25%ના દરે, ત્રિમાસિક ચક્રવૃદ્ધિ: ₹1,00,000 વધીને આશરે ₹1,06,398 થાય, એટલે ₹6,398 વળતર.

અહીં ત્રિમાસિક ચક્રવૃદ્ધિને કારણે FD થોડી આગળ નીકળે છે.

ટેક્સ પછી. બંને વળતર પર તમારા સ્લેબ દરે ટેક્સ લાગે છે, તેથી એક જ વ્યક્તિ માટે ક્રમ બદલાતો નથી. ફરક સમય અને કાગળકામમાં છે: વર્ષે ₹50,000થી વધુ વ્યાજ પર બેંકો TDS કાપે છે (સિનિયર સિટીઝન માટે ₹1 લાખ), જ્યારે T-બિલ પર TDS નથી. આ ઉદાહરણો ફક્ત સમજ માટે છે અને તમે રોકાણ કરો ત્યારના હરાજી અને ડિપોઝિટ દરો પર આધાર રાખે છે. તમારી બેંકનો ચોક્કસ દર ગણવા FD કેલ્ક્યુલેટર વાપરો.

T-બિલ vs FD: સંપૂર્ણ સરખામણી

T-બિલ પર ટેક્સ

T-બિલ પરનો નફો (મળેલી ફેસ વેલ્યૂ બાદ ચૂકવેલી કિંમત) આવક ગણાય છે અને તમારા સ્લેબ દરે કરપાત્ર છે. મેચ્યોરિટી સુધી રાખતા મોટા ભાગના રિટેલ રોકાણકારો માટે વ્યવહારમાં આમ જ થાય છે, જોકે આવકનું ચોક્કસ હેડ તમારી પરિસ્થિતિ પર આધાર રાખી શકે. TDS કપાતો નથી, તેથી આ આવક TDS દ્વારા ઘટતી નથી અને તમારે તે રિટર્નમાં દર્શાવવી પડે; તે તમારા AISમાં દેખાય છે. T-બિલ ડિસ્કાઉન્ટ સાધનો હોવાથી કલમ 123 (જૂની કલમ 80C) હેઠળ કોઈ કપાત નથી અને ઇન્ડેક્સેશન પણ નથી. બીજાં સાધનો સાથે સરખામણી માટે જુઓ FD, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને શેર પર ટેક્સ.

વ્યક્તિ તરીકે T-બિલ કેવી રીતે ખરીદવા

1. rbiretaildirect.org.in પર RBI રિટેલ ડાયરેક્ટ એકાઉન્ટ ખોલો. તમારે PAN, આધાર આધારિત KYC, સેવિંગ્સ બેંક એકાઉન્ટ અને મોબાઇલ નંબર જોઈએ. એકાઉન્ટ મફત છે.
2. મુદત પસંદ કરો અને હરાજીના કટ-ઓફ સમય પહેલાં નોન-કોમ્પિટિટિવ બિડ મૂકો, સામાન્ય રીતે સાપ્તાહિક હરાજીના આગલા દિવસે કે એ જ દિવસે સવારે.
3. પ્લેટફોર્મ કહે તે મુજબ નેટ બેંકિંગ કે UPIથી ચુકવણી કરો. તમને હરાજીની વેઇટેડ એવરેજ કિંમતે ફાળવણી થાય છે.
4. મેચ્યોરિટી સુધી રાખો; મેચ્યોરિટીની તારીખે ફેસ વેલ્યૂ તમારા લિંક્ડ બેંક એકાઉન્ટમાં જમા થાય છે.

ઘણી બેંકો અને ઓનલાઇન બોન્ડ પ્લેટફોર્મ પણ T-બિલ ખરીદવાની સુવિધા આપે છે. ઓછામાં ઓછું રોકાણ અને તેના ગુણાંક પ્લેટફોર્મ નક્કી કરે છે, તેથી બિડ કરતાં પહેલાં તપાસો.

તમારે કયું પસંદ કરવું?

T-બિલ સામાન્ય રીતે તમને અનુકૂળ આવે જો:

• તમે 3–6 મહિના માટે પૈસા મૂકી રહ્યા હો, જેમ કે ટેક્સ ભરવા, પ્રોપર્ટીના ડાઉન પેમેન્ટ માટે કે પછીથી વાપરવાના બોનસ માટે.
• એક જ બેંકમાં તમારી પાસે ₹5 લાખથી વધુ હોય અને તમે સોવરિન સલામતી ઇચ્છતા હો. જુઓ બેંક ડૂબે તો શું થાય.
• તમે TDSથી બચવા માંગતા હો અને સાપ્તાહિક હરાજી સંભાળવામાં વાંધો ન હોય.

FD સામાન્ય રીતે તમને અનુકૂળ આવે જો:

• તમારે એક વર્ષથી લાંબી મુદત, નિયમિત ચુકવણી કે સહેલાઈથી વહેલા તોડવાનો વિકલ્પ જોઈતો હોય.
• તમને એક ક્લિકની સુવિધા અને ઓટો-રિન્યૂઅલ મહત્ત્વનાં લાગતાં હોય.
• તમે સિનિયર સિટીઝન હો અને FD પર વધારાનો દર મળતો હોય.

ઘણા લોકો બંને વાપરે છે: લાંબા ગાળાના નિશ્ચિત પૈસા માટે FD લેડર, અને ટૂંકા ગાળાની વધારાની રકમ માટે વારાફરતી T-બિલ. આવતીકાલે જ જરૂર પડી શકે તેવા ઇમરજન્સી ફંડ માટે બેમાંથી એકેય યોગ્ય નથી; તેના માટે સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ, સ્વીપ-ઇન FD કે લિક્વિડ ફંડ વધુ સારાં છે.

મુખ્ય મુદ્દા

• T-બિલ ડિસ્કાઉન્ટ પર બહાર પડે છે અને 91, 182 કે 364 દિવસમાં ફેસ વેલ્યૂ પર પરત ચૂકવાય છે, ભારત સરકારના પીઠબળ સાથે.
• 7 ઓક્ટોબર 2026ની હરાજીમાં યીલ્ડ આશરે 5.57% (91 દિવસ), 6.10% (182 દિવસ) અને 6.29% (364 દિવસ) હતા.
• 3 અને 6 મહિનામાં T-બિલ SBIના ટૂંકા ગાળાના FD દરોથી આગળ રહ્યા; 1 વર્ષમાં ત્રિમાસિક ચક્રવૃદ્ધિવાળી FD થોડી આગળ હતી.
• બંને પર સ્લેબ દરે ટેક્સ; T-બિલ પર TDS નથી, FD પર મર્યાદાથી વધુ વ્યાજ પર TDS છે.
• RBI રિટેલ ડાયરેક્ટ પર નોન-કોમ્પિટિટિવ બિડર તરીકે T-બિલ ખરીદો; FD હજી પણ સરળ છે અને તોડવી સહેલી છે.
• રોકાણ કરતાં પહેલાં હરાજી યીલ્ડ અને બેંક દર ફરી તપાસો, કારણ કે બંને RBIની નીતિ સાથે બદલાય છે.