SHG બચત અને લોન ફંડ: અલગ-અલગ હિસાબ કેવી રીતે રાખવો
સ્વ-સહાય જૂથ સભ્યોની બચત, રિવોલ્વિંગ ફંડ, બેંક લોન અને વ્યાજનો હિસાબ અલગ કેવી રીતે રાખે: રજિસ્ટર, ₹3.57 લાખનું ઉદાહરણ અને સામાન્ય ભૂલોના ઉપાય.
આ લેખમાં
સ્વ-સહાય જૂથ (SHG)એ સભ્યોની બચત, મિશન ફંડ (રિવોલ્વિંગ ફંડ, કમ્યુનિટી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ), બેંક લોન અને વ્યાજની આવક અલગ-અલગ હેડમાં લખવી જોઈએ, ભલે બધાં નાણાં એક જ બેંક ખાતામાં હોય. બચત સભ્યોની છે; બેંક લોન જૂથનું દેવું છે જે ચૂકવવાનું છે; વ્યાજ અને ફી જૂથની પોતાની આવક છે. તેમને ભેળવવાથી સભ્યોને લાગે છે કે તેમની બચત હકીકત કરતાં વધુ છે, જૂથનું કોર્પસ ખોટું દેખાય છે અને બેંકનું ગ્રેડિંગ નબળું પડે છે. અહીં દર્શાવેલા નિયમો નવેમ્બર 2026 સુધીના છે; તમારું રાજ્ય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (SRLM) કે પ્રમોટ કરતી સંસ્થા પોતાના ફોર્મેટ નક્કી કરી શકે.
SHG બેંક લોન, વ્યાજ દર અને ડોઝ કેવી રીતે કામ કરે છે તે માટે અમારી NRLM SHG લોન અને લખપતિ દીદી ગાઇડ વાંચો.
અલગ હિસાબ શા માટે જરૂરી
DAY-NRLM પરનો RBI માસ્ટર સર્ક્યુલર (1 એપ્રિલ 2025) "હિસાબી ચોપડાની યોગ્ય જાળવણી"ને પંચસૂત્રોમાં ગણે છે, અને કહે છે કે બેંક લિંકેજ પહેલાં જૂથ પોતાના ચોપડા મુજબ ઓછામાં ઓછા 6 મહિનાથી સક્રિય હોવું જોઈએ. બેંક આ ચોપડાના આધારે જ જૂથનું ગ્રેડિંગ કરે છે.
અલગ હિસાબ એટલા માટે પણ જરૂરી છે કે બેંક લોનની રકમ કોર્પસના આધારે નક્કી કરે છે. સર્ક્યુલર મુજબ કોર્પસમાં જૂથને મળેલું રિવોલ્વિંગ ફંડ, પોતાની બચત, આંતરિક ધિરાણમાંથી મળેલું વ્યાજ અને બીજા સ્રોતનાં નાણાં સામેલ છે. બેંક લોન પોતે કોર્પસ નથી. જો ખજાનચી લોનને "બચત"માં ઉમેરી દે, તો કોર્પસ હકીકત કરતાં મોટું દેખાશે અને સભ્યોને ખોટું ચિત્ર મળશે.
દરેક SHGએ રાખવાના ફંડ હેડ
| ફંડ હેડ | કોનાં નાણાં | ક્યાંથી આવે | કોને પરત |
|---|---|---|---|
| સભ્યોની બચત | દરેક સભ્ય | દર મહિનાની બચત | સભ્યને, જૂથના નિયમો મુજબ |
| રિવોલ્વિંગ ફંડ (RF) | જૂથ | DAY-NRLM, સામાન્ય રીતે SHG દીઠ ₹20,000-30,000 | સામાન્ય રીતે પરત નહીં; SRLMની શરતો જુઓ |
| કમ્યુનિટી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ (CIF) લોન | જૂથ પર બાકી | ગ્રામ કે ક્લસ્ટર સંગઠન | સંગઠનને |
| બેંક લોન (ટર્મ લોન કે કેશ ક્રેડિટ) | જૂથ પર બાકી | બેંક બ્રાન્ચ | બેંકને |
| વ્યાજ અને દંડની આવક | જૂથ | સભ્યોને આપેલી લોન પર વ્યાજ | નિયમો મુજબ રાખો કે વહેંચો |
| ગ્રાન્ટ કે બીજાં ફંડ | જૂથ | યોજના કે દાતા | મંજૂરીની શરતો મુજબ |
પહેલી કોલમ યાદ રાખો: ફક્ત પહેલી લાઇન જ કોઈ સભ્યનાં અંગત નાણાં છે.
કયા રજિસ્ટર રાખવા
મોટાભાગના SRLM અને પ્રમોટ કરતી સંસ્થાઓ નીચે જેવો સેટ વાપરે છે. કેટલાંક રાજ્યોએ હિસાબ મિશનની ડિજિટલ સિસ્ટમ પર ખસેડ્યો છે, પણ તર્ક એ જ છે.
- મિનિટ્સ બુક: દરેક બેઠક, હાજરી, લોન, બચત દર અને વ્યાજ દરના નિર્ણયો.
- બચત રજિસ્ટર કે લેજર: દરેક સભ્યની દર મહિને એક લાઇન, જેમાં બાકી રકમ, જમા રકમ અને કુલ બેલેન્સ.
- લોન લેજર: દરેક સભ્યનું અલગ પાનું, જેમાં દરેક લોન, તેનો સ્રોત (બચત, RF, CIF કે બેંક), હપતા, વ્યાજ અને બેલેન્સ.
- કેશ બુક: રોકડ કે બેંક દ્વારા દરેક આવક અને ચુકવણી, ચાલુ બેલેન્સ સાથે.
- જનરલ લેજર: દરેક ફંડ હેડ (બચત, RF, CIF, બેંક લોન, વ્યાજ આવક, ખર્ચ)નું એક પાનું જેથી દરેક બેલેન્સ દેખાય.
- સભ્ય પાસબુક: દરેક સભ્ય પાસે પોતાની બચત અને લોનની નકલ.
- બેંક પાસબુક કે સ્ટેટમેન્ટ: દર મહિને કેશ બુક સાથે મેળવણી.
દરેક લોન પર તેનો સ્રોત લખો
જૂથ કોઈ સભ્યને ₹10,000 આપે ત્યારે લોન લેજરમાં લખો કે નાણાં પોતાની બચત, RF, CIF કે બેંક લોનમાંથી આવ્યાં. બેંક કે સંગઠન પૂછે કે તેનાં નાણાં કેવી રીતે વપરાયાં, અને કોઈ સભ્ય જૂથ છોડે ત્યારે કોનાં નાણાં ફસાયાં છે તે જાણવા આ કામ આવે છે.
ઉદાહરણ: એક બેંક ખાતું, પાંચ ફંડ હેડ
12 સભ્યોવાળું SHG 24 મહિનાથી ચાલે છે. દરેક સભ્ય દર મહિને ₹200 બચાવે છે.
- સભ્યોની બચત: 12 × ₹200 × 24 = ₹57,600 (સભ્ય દીઠ ₹4,800)
- મળેલું રિવોલ્વિંગ ફંડ: ₹30,000
- અત્યાર સુધી આંતરિક લોનમાંથી વ્યાજની આવક: ₹9,800
- બાકી બેંક લોન: ₹2,60,000
કોર્પસ = ₹57,600 + ₹30,000 + ₹9,800 = ₹97,400. બેંક લોન જવાબદારી છે, કોર્પસ નહીં.
આજે નાણાં ક્યાં છે:
| સ્રોત | ₹ | ઉપયોગ | ₹ |
|---|---|---|---|
| સભ્યોની બચત | 57,600 | સભ્યો પર બાકી લોન | 3,10,000 |
| રિવોલ્વિંગ ફંડ | 30,000 | SHG બેંક ખાતામાં બેલેન્સ | 45,900 |
| વ્યાજ આવક | 9,800 | ખજાનચી પાસે રોકડ | 1,500 |
| બાકી બેંક લોન | 2,60,000 | ||
| કુલ | 3,57,400 | કુલ | 3,57,400 |
બંને બાજુ સરખી છે, અને ખજાનચીએ દર મહિને આ જ તપાસ કરવી જોઈએ.
હવે સામાન્ય ભૂલ જુઓ. જો ખજાનચી આખા ₹3,57,400ને "જૂથની બચત" લખી દે, તો દરેક સભ્ય માનશે કે તેનો હિસ્સો ₹3,57,400 ÷ 12 = ₹29,783 છે. જ્યારે તેની સાચી બચત ₹4,800 છે. કોઈ સભ્ય છોડે કે જૂથ નાણાં વહેંચે ત્યારે આ જ તફાવત ઝઘડાનું કારણ બને છે.
બેંક લોન પર વ્યાજ લાગે છે અને હપતામાં ચૂકવવી પડે છે; જૂથના હપતાનો હિસાબ EMI કેલ્ક્યુલેટરમાં તપાસો.
દર મહિનાની ક્લોઝિંગ ચેકલિસ્ટ
- બચત રજિસ્ટરનો સરવાળો જનરલ લેજરના બચત બેલેન્સ જેટલો હોય.
- બધા સભ્યોના લોન બેલેન્સનો સરવાળો જનરલ લેજરના "બાકી લોન" જેટલો હોય.
- કેશ બુક બેલેન્સ = બેંક સ્ટેટમેન્ટ + હાથ પરની રોકડ.
- તમારા ચોપડામાં બેંક લોન બેલેન્સ બેંકના સ્ટેટમેન્ટ સાથે મેળ ખાય.
- વસૂલ થયેલું વ્યાજ વ્યાજ આવકમાં જાય, બચતમાં નહીં.
- RF અને CIFનાં બેલેન્સ અલગ દેખાય, બચતની અંદર નહીં.
- બચત રકમ, વ્યાજ દર કે આપેલી લોનમાં કોઈ ફેરફાર મિનિટ્સમાં નોંધાય.
- બે હોદ્દેદારો મહિનાના સરવાળા પર સહી કરે; સભ્યો પોતાની પાસબુક જોઈ શકે.
સામાન્ય ભૂલો અને ઉપાય
| ભૂલ | ઉપાય |
|---|---|
| બેંક લોનને બચત તરીકે લખવી | જનરલ લેજરમાં "બેંક લોન"નું અલગ પાનું ખોલો અને મિનિટ્સમાં ઠરાવ લખી ખોટી એન્ટ્રી ઉલટાવો |
| વ્યાજ દરેક સભ્યની બચતમાં ઉમેરવું | વ્યાજ જૂથની આવક રાખો; નિયમો કહે ત્યારે અને તો જ વહેંચો |
| RFને સભ્યોની બચતમાં વહેંચી દેવું | RFને જૂથ ફંડ તરીકે બતાવો; તેના ઉપયોગ વિશે SRLMને પૂછો |
| સભ્યોની લોન પર સ્રોત ન લખવો | હવેથી દરેક લોન એન્ટ્રી પર સ્રોત (બચત, RF, CIF, બેંક) લખો |
| મહિનાઓ સુધી રોકડ ખજાનચીના ઘરે રાખવી | નિયમિત જમા કરો; હાથ પર રોકડ ઓછી અને નોંધાયેલી રાખો |
| બેંક સ્ટેટમેન્ટ ક્યારેય ન તપાસવું | દર મહિને મેળવણી કરો અને તફાવત મિનિટ્સમાં લખો |
જૂથની બચતનું રક્ષણ કરતા અધિકારો
- બચત પર લિયન નહીં: RBIનો DAY-NRLM સર્ક્યુલર કહે છે કે SHG બચત ખાતા પર લિયન ન મૂકવો જોઈએ અને લોન મંજૂર કરતી વખતે ડિપોઝિટનો આગ્રહ ન રાખવો જોઈએ.
- ₹10 લાખ સુધી કોલેટરલ નહીં: ₹10 લાખ સુધીની લોન પર કોઈ કોલેટરલ કે માર્જિન નહીં; તેનાથી ઉપર ₹20 લાખ સુધી, ₹10 લાખથી ઉપરની રકમ પર વધુમાં વધુ 10% માર્જિન લઈ શકાય.
- KYC: બેંકો SHG સભ્યો અને હોદ્દેદારો માટે RBIના KYC માસ્ટર ડાયરેક્શનનું પાલન કરે છે; ક્રેડિટ લિંકેજ માટે દરેક સભ્યનું બચત ખાતું ખોલાવવું શરત નથી.
બ્રાન્ચ બચત રોકે કે ડિપોઝિટ માગે, તો બ્રાન્ચ મેનેજરને લખો, પછી બેંકના ફરિયાદ નિવારણ અધિકારીને, અને 30 દિવસ પછી RBI ઇન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન પાસે cms.rbi.org.in પર જાઓ. તમારા બ્લોક કે જિલ્લા SRLMના કર્મચારીઓ પણ બેંકર્સની બેઠકોમાં મુદ્દો ઉઠાવી શકે.
સંબંધિત ગાઇડ
- SHG પોતાના સભ્યો વચ્ચેની લોનનો રેકોર્ડ કેવી રીતે રાખે?
- SHG બિઝનેસનો નફો vs સભ્યોની મજૂરી
- અંગત અને બિઝનેસનાં નાણાં અલગ રાખવાં
મુખ્ય મુદ્દા
- સભ્યોની બચત, RF, CIF, બેંક લોન અને વ્યાજ આવક અલગ-અલગ હેડમાં લખો, ભલે ખાતું એક હોય.
- કોર્પસ = બચત + RF + મળેલું વ્યાજ + બીજાં ફંડ; બેંક લોન કોર્પસ નથી.
- ઉદાહરણમાં દરેક સભ્યની સાચી બચત ₹4,800 હતી, ભેળસેળવાળા રેકોર્ડમાં દેખાતા ₹29,783 નહીં.
- સભ્યોને આપેલી દરેક લોન પર સ્રોત લખો અને દર મહિને બેંક સાથે ચોપડાની મેળવણી કરો.
- DAY-NRLM નિયમો હેઠળ બેંકોએ SHG બચત પર લિયન ન મૂકવો જોઈએ અને ડિપોઝિટનો આગ્રહ ન રાખવો જોઈએ.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકા: SHG પાસબુકને જૂથના લેજર સાથે કેવી રીતે મેળવવી, SHG ડિજિટલ બુકકીપિંગ: એન્ટ્રી કોણ મંજૂર કરે, એક્સેસ કોને.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
SHGએ બચત અને લોન ફંડનો હિસાબ અલગ શા માટે રાખવો જોઈએ?
સભ્યોની બચત સભ્યોની છે, જ્યારે બેંક લોન જૂથનું દેવું છે જે ચૂકવવાનું છે. બંનેને એક જ હેડમાં લખવાથી સભ્યો પોતાની સાચી બચત જોઈ શકતા નથી, જૂથનું કોર્પસ ખોટું દેખાય છે અને બેંકના ગ્રેડિંગમાં ચોપડા નબળા પડી શકે છે.
SHGના કોર્પસમાં શું ગણાય?
DAY-NRLM પરના RBI માસ્ટર સર્ક્યુલર મુજબ કોર્પસમાં જૂથને મળેલું રિવોલ્વિંગ ફંડ, તેની પોતાની બચત, આંતરિક ધિરાણમાંથી મળેલું વ્યાજ અને બીજા સ્રોતમાંથી મળેલાં નાણાં સામેલ છે. જૂથ પર બાકી બેંક લોન કોર્પસનો ભાગ નથી.
SHGએ કયા ચોપડા રાખવા જોઈએ?
મોટાભાગનાં જૂથો મિનિટ્સ બુક, બચત રજિસ્ટર, દરેક સભ્યનું લોન લેજર, કેશ બુક, જનરલ લેજર અને સભ્યોની પાસબુક રાખે છે. તમારું રાજ્ય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન કે પ્રમોટ કરતી સંસ્થા પોતાના ફોર્મેટ કે ડિજિટલ સિસ્ટમ નક્કી કરી શકે.
શું બેંક લોન માટે અમારા SHG બચત ખાતા પર લિયન મૂકી શકે?
DAY-NRLM પરનો RBI માસ્ટર સર્ક્યુલર કહે છે કે SHG બચત ખાતા પર લિયન ન મૂકવો જોઈએ અને લોન મંજૂર કરતી વખતે ડિપોઝિટનો આગ્રહ ન રાખવો જોઈએ. બ્રાન્ચ આવું કહે તો બ્રાન્ચ મેનેજર, બેંકના ફરિયાદ અધિકારી અને પછી RBI ઓમ્બડ્સમેન પાસે જાઓ.
શું રિવોલ્વિંગ ફંડ સભ્યોની બચતમાં બતાવવું જોઈએ?
ના. રિવોલ્વિંગ ફંડ આખા જૂથને મળેલી સહાય છે, તેથી તેને અલગ હેડમાં લખો. તે કોર્પસમાં ગણાય છે, પણ કોઈ એક સભ્યની બચત નથી.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે, વ્યક્તિગત નાણાકીય, ટેક્સ કે કાનૂની સલાહ નથી. કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલા તમારી બેંક, લેન્ડર અથવા યોગ્ય સલાહકાર પાસેથી ખાતરી કરો.