SHGની ખરીદી: મશીનનો માલિક કોણ અને બિલ કોના નામે?
SHGના પૈસાથી મશીન ખરીદો છો? ચુકવણી પહેલાં નક્કી કરો કે સંપત્તિ જૂથની કે સભ્યની, બિલ કોના નામે બને, ક્યાં રાખવું અને કેવી રીતે નોંધવું.
આ લેખમાં
જ્યારે સ્વ સહાય જૂથ (SHG) મશીન ખરીદે, ત્યારે "માલિક કોણ?" તેનો જવાબ પૈસા ચૂકવતા પહેલાં નક્કી કરી લેવો જોઈએ, કારણ કે બિલ પરનું નામ, ચુકવણીનું ખાતું અને મિનિટ બુક ત્રણેય મેળ ખાવા જોઈએ. સામાન્ય નિયમ: જે સામાન ઘણા સભ્યો વાપરે અને જેની ચુકવણી જૂથના પૈસાથી થાય, તે SHGના નામે જૂથની સંપત્તિ છે; જે સામાન એક સભ્ય પોતાના ધંધા માટે વાપરે અને જેની લોન તે પોતે ચૂકવે, તે તેના નામે તેની સંપત્તિ છે. અહીં દર્શાવેલા નિયમો નવેમ્બર 2026 સુધીની સામાન્ય પ્રથા છે; તમારું રાજ્ય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન, ગ્રામ સંગઠન કે બેંક ચોક્કસ ફોર્મેટ નક્કી કરી શકે.
DAY-NRLM હેઠળ SHGને પૈસા કેવી રીતે મળે તે જાણવા અમારી NRLM SHG લોન ગાઇડ જુઓ.
સામાન માટે SHGના પૈસા સામાન્ય રીતે ક્યાંથી આવે
પૈસાનો સ્ત્રોત ઘણી વાર નક્કી કરે છે કે સંપત્તિ કોના નામે હોય.
| સ્ત્રોત | સામાન્ય રકમ (વર્તમાન નિયમો તપાસો) | તેનાથી ખરીદેલી વસ્તુ સામાન્ય રીતે કોની |
|---|---|---|
| સભ્યોની પોતાની બચત | જૂથ મુજબ જુદી | જૂથની, કે સભ્યની જો તેને ઉધાર અપાઈ હોય |
| રિવોલ્વિંગ ફંડ (DAY-NRLM) | દરેક SHG દીઠ ₹20,000થી ₹30,000 | સામાન્ય રીતે સભ્યોને આગળ ઉધાર |
| ગ્રામ સંગઠન દ્વારા કમ્યુનિટી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ | દરેક SHG દીઠ ₹2.5 લાખ સુધી | સામાન્ય રીતે આજીવિકા માટે સભ્યોને ઉધાર |
| SHG-બેંક લિંકેજ લોન | DAY-NRLM હેઠળ ₹20 લાખ સુધી કોલેટરલ વગર | લોનના હેતુ મુજબ જૂથ કે સભ્ય |
| યોજના સહાય જેમ કે PMFME સીડ કેપિટલ | પાત્ર સભ્યને વર્કિંગ કેપિટલ અને નાનાં ઓજારો માટે ₹40,000, ફેડરેશન દ્વારા | યોજના માર્ગદર્શિકા મુજબ |
રિવોલ્વિંગ ફંડ અને CIFની રકમ સંસદમાં રજૂ થયેલી DAY-NRLM માહિતીમાંથી છે; બેંક લોનની મર્યાદા RBIના DAY-NRLM નિર્દેશોમાંથી છે. ઓગસ્ટ 2021ના RBI સુધારા મુજબ ₹10 લાખ સુધીની લોન પર ન કોલેટરલ ન માર્જિન, અને ₹10 લાખથી ₹20 લાખ સુધીના ભાગ પર મુખ્ય સિક્યોરિટી બેંક ફાઇનાન્સથી બનેલી સંપત્તિનું હાઇપોથિકેશન છે. આ કારણે બેંક બિલ અને સંપત્તિની યાદી માગી શકે. શરતો RBIના વર્તમાન DAY-NRLM માસ્ટર સર્ક્યુલર અને તમારા સેંક્શન લેટરમાં પાકી કરો.
જૂથની સંપત્તિ કે સભ્યની: કેવી રીતે નક્કી કરવું
| પ્રશ્ન | જૂથની સંપત્તિ તરફ સંકેત | સભ્યની સંપત્તિ તરફ સંકેત |
|---|---|---|
| કોણ વાપરશે? | ઘણા સભ્યો વારાફરતી | એક સભ્ય |
| કોણ ચૂકવશે? | SHG સંયુક્ત આવકમાંથી | સભ્ય, SHGને હપ્તામાં |
| ક્યાં રાખશો? | સંયુક્ત વર્ક શેડ કે ગ્રામ સંગઠનનું પરિસર | સભ્યનું ઘર કે દુકાન |
| કમાણી કોની? | SHG વપરાશ ચાર્જ લે | સભ્ય પોતાનો નફો રાખે |
| જાળવણી કોણ કરશે? | SHG ફંડ | સભ્ય |
જવાબો મિશ્ર હોય તો લેખિતમાં નક્કી કરો. એક સામાન્ય વ્યવસ્થા એ છે કે મશીન જૂથનું હોય પણ એક સભ્યને ત્યાં રખાય, નક્કી માસિક વપરાશ ચાર્જ અને જાળવણીની લેખિત જવાબદારી સાથે.
ચુકવણી પહેલાં: ઠરાવ
SHGની બેઠકમાં ઠરાવ પસાર કરો અને મિનિટ બુકમાં લખો. તેમાં હોવું જોઈએ:
- શું ખરીદાય છે, મોડેલ, સંખ્યા અને પસંદ કરેલો સપ્લાયર.
- ક્વોટેશનની સરખામણી, શક્ય હોય તો બે-ત્રણ, અને એક કેમ પસંદ કર્યું.
- પૈસાનો સ્ત્રોત: બચત, RF, CIF, બેંક લોન કે યોજના સહાય.
- માલિક: SHG કે નામ આપેલા સભ્ય.
- બિલ પર નામ: SHGનું નોંધાયેલું નામ જેવું બેંક ખાતામાં છે, કે સભ્યનું નામ જેવું તેના આધાર અને બેંક ખાતામાં છે.
- સંભાળનાર: મશીન કોણ રાખશે અને અસલ બિલ કોણ રાખશે.
- વપરાશ અને ચાર્જ: કોણ વાપરી શકે, ચાર્જ કેટલો, અને આવક કેવી રીતે નોંધાશે.
- જાળવણી અને રિપેર: ખર્ચ કોણ આપશે.
- છોડવું અને વિભાજન: વાપરનાર સભ્ય છોડે કે જૂથ તૂટે તો શું થશે.
તમારા SHG નિયમો મુજબ હાજર સભ્યોની સહી કે અંગૂઠાનું નિશાન લો.
બિલની ચેકલિસ્ટ
યોગ્ય બિલ જૂથ અને સભ્ય બંનેનું રક્ષણ કરે છે.
- વેચનારનું નામ, સરનામું અને નોંધાયેલ હોય તો GSTIN
- ખરીદનારનું નામ બરાબર ઠરાવમાં નક્કી થયું તેવું
- તારીખ, બિલ નંબર, વર્ણન, મોડેલ અને સીરિયલ નંબર
- કિંમત, જ્યાં લાગે ત્યાં GST અલગ દર્શાવેલો, અને કુલ રકમ
- એ જ ખરીદનારના નામે વોરંટી કાર્ડ
- ચુકવણીનો પુરાવો: SHG ખાતા (જૂથની સંપત્તિ) કે સભ્યના ખાતા (સભ્યની સંપત્તિ)માંથી બેંક ટ્રાન્સફર કે ચેક
શક્ય હોય ત્યાં રોકડ ચુકવણી ટાળો. યોગ્ય ખાતામાંથી ચેક કે ટ્રાન્સફર અને તેની સાથે મેળ ખાતું બિલ, વિવાદ થાય, બેંક પૂછે કે ઓડિટર કે CRP હિસાબ તપાસે ત્યારે સૌથી સરળ પુરાવો છે.
ઉદાહરણ: એક જૂથની સંપત્તિ, એક સભ્યની
10 સભ્યોનું SHG એક બેઠકમાં બે ખરીદી નક્કી કરે છે.
જૂથની સંપત્તિ: ₹1,20,000ની લોટ ઘંટી, SHGની બેંક લિંકેજ લોનમાંથી ચુકવણી, સંયુક્ત શેડમાં રાખેલી. વારાફરતી ચલાવતા સભ્યો પાસેથી SHG દર મહિને ₹2,000 લે છે અને રિપેર માટે દર મહિને ₹500 અલગ રાખે છે.
- SHGને દર મહિને ચોખ્ખું: ₹2,000 − ₹500 = ₹1,500
- વપરાશ ચાર્જમાંથી ખર્ચ વસૂલવામાં લાગતા મહિના: ₹1,20,000 ÷ ₹1,500 = 80 મહિના
આ લાંબો સમય છે, એટલે જૂથ ચાર્જ વધારી શકે કે તેને સંબંધિત લોનનો ભાગ સભ્યોના હપ્તામાંથી પણ ચૂકવવાની યોજના બનાવી શકે. બિલ SHGના નામે છે; અસલ બિલ SHGના રેકોર્ડ બોક્સમાં રહે છે; સેક્રેટરી સંપત્તિ રજિસ્ટર પર સહી કરે છે.
સભ્યની સંપત્તિ: ₹18,000નું સિલાઈ મશીન એક સભ્યના દરજીકામ માટે. SHG તેને 12 મહિના માટે વાર્ષિક 12% પર ₹18,000 ઉધાર આપે છે (દર જૂથ પોતે નક્કી કરે; ઉદાહરણ માટે).
- માસિક દર = 12% ÷ 12 = 1%
- EMI = 18,000 × 0.01 × (1.01)^12 ÷ ((1.01)^12 − 1) = 18,000 × 0.01 × 1.1268 ÷ 0.1268 ≈ ₹1,599
- કુલ ચૂકવણી ≈ ₹1,599 × 12 = ₹19,188, એટલે વ્યાજ ≈ ₹1,188
બિલ તેના નામે છે, અસલ બિલ તે રાખે છે, અને SHG તેના લોન ખાતા સાથે નકલ રાખે છે. બીજા સમયગાળા EMI કેલ્ક્યુલેટરમાં તપાસી શકો.
સંપત્તિ રજિસ્ટર રાખો
SHGના હિસાબમાં એક સાદું રજિસ્ટર પછીના મોટા ભાગના વિવાદો ટાળે છે.
| કોલમ | ઉદાહરણ |
|---|---|
| સંપત્તિ અને સીરિયલ નંબર | લોટ ઘંટી, SN 2026-0471 |
| ખરીદીની તારીખ | 12 નવેમ્બર 2026 |
| ખર્ચ | ₹1,20,000 |
| પૈસાનો સ્ત્રોત | બેંક લિંકેજ લોન |
| માલિક | SHG |
| બિલ નંબર અને ક્યાં રાખ્યું | INV-883, SHG રેકોર્ડ બોક્સ |
| સંભાળનાર | સભ્ય A, સંયુક્ત શેડ |
| વપરાશ ચાર્જ | દર મહિને ₹2,000 |
| નોંધ | રિપેર, ટ્રાન્સફર, વેચાણ |
દરેક બિલ અને સીરિયલ પ્લેટ સાથે સંપત્તિનો ફોટો પાડો, અને તમારું મિશન કોઈ એપ કે બુકકીપર સિસ્ટમ વાપરતું હોય તો ફોટા જૂથના ડિજિટલ રેકોર્ડમાં રાખો.
સંપત્તિ વેચવી, ટ્રાન્સફર કરવી કે બદલવી
- નવા ઠરાવ વગર જૂથની સંપત્તિ ન વેચો કે કોઈને ન આપો.
- બેંક લોન ચાલુ હોય અને સંપત્તિ તેનાથી બની હોય, તો પહેલાં બેંકને જણાવો; હાઇપોથિકેટ થયેલી સંપત્તિ બેંકની સંમતિ વગર વેચવી નહીં.
- સંપત્તિ કોઈ યોજનામાંથી મળી હોય, તો લોક-ઇન સમયગાળામાં વેચાણ કે ટ્રાન્સફરની શરતો તપાસો.
- વેચાણની રકમ નોંધો અને SHG ખાતામાં જમા કરો.
સામાન્ય ભૂલો
| ભૂલ | સુધારો |
|---|---|
| જૂથના મશીનનું બિલ કોઈ આગેવાનના અંગત નામે | ઠરાવ મુજબ SHGના નામે બનાવડાવો |
| ખરીદીની મિનિટ્સ નથી | ચુકવણી પહેલાં ઠરાવ પસાર કરી નોંધો |
| સપ્લાયરને રોકડ ચુકવણી | માલિક સાથે મેળ ખાતા બેંક ખાતામાંથી ચૂકવો |
| વપરાશ ચાર્જ નક્કી નથી | ચાર્જ નક્કી કરો અને વસૂલાત નોંધો |
| અસલ બિલ ખોવાયું | ફોટો રાખો અને વહેલાં વેચનાર પાસે ડુપ્લિકેટ માગો |
મુખ્ય મુદ્દા
- ચુકવણી પહેલાં માલિકી નક્કી કરો: સંયુક્ત વપરાશ અને જૂથ દ્વારા ચુકવણી એટલે સામાન્ય રીતે જૂથની સંપત્તિ; એક સભ્યનો વપરાશ અને ચુકવણી એટલે સામાન્ય રીતે તેની સંપત્તિ.
- ત્રણ વસ્તુ મેળવો: ઠરાવ, બિલ પરનું નામ અને ચુકવણીનું ખાતું.
- RBIના DAY-NRLM નિયમોમાં SHG લોનનો ₹10 લાખથી ઉપરનો (₹20 લાખ સુધી) ભાગ મુખ્યત્વે બનેલી સંપત્તિના હાઇપોથિકેશનથી સુરક્ષિત હોય છે, એટલે બેંક માટે બિલ તૈયાર રાખો.
- ઉદાહરણમાં ₹1,20,000ની ઘંટીનો ખર્ચ વસૂલવા 80 મહિનાનો ચોખ્ખો વપરાશ ચાર્જ જોઈએ, અને 12% પર ₹18,000ની સભ્ય લોન પર આશરે ₹1,188 વ્યાજ થાય.
- સંપત્તિ રજિસ્ટર રાખો અને ઠરાવ તથા બેંકની સંમતિ વગર જૂથની કે હાઇપોથિકેટ થયેલી સંપત્તિ ન વેચો.
મહિલા ઉદ્યમીઓ માટે બીજા લોન વિકલ્પો માટે મહિલા ઉદ્યમીઓ માટે લોન યોજનાઓ જુઓ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
SHGનું મશીન જૂથના નામે ખરીદવું કે સભ્યના નામે?
તે કોણ વાપરશે અને કોણ ચૂકવશે તેના પર આધાર રાખે છે. ઘણા સભ્યો સાથે વાપરે અને જૂથના પૈસાથી ચુકવણી થાય, તો સામાન્ય રીતે તે જૂથની સંપત્તિ છે અને SHGના નામે હોવી જોઈએ. એક સભ્ય પોતાના ધંધા માટે વાપરે અને SHGમાંથી લીધેલી લોન પોતે ચૂકવે, તો સામાન્ય રીતે તે તેની સંપત્તિ છે અને તેના નામે હોવી જોઈએ. ચુકવણી પહેલાં આ નિર્ણય SHGની મિનિટ બુકમાં લખો.
SHGના સામાનનું અસલ બિલ કોણ રાખે?
જૂથની સંપત્તિનું અસલ બિલ સામાન્ય રીતે SHGના રેકોર્ડમાં રહે છે, જે બુકકીપર કે ઠરાવમાં નામ આપેલા હોદ્દેદાર રાખે છે, અને વાપરનાર સભ્ય પાસે નકલ રહે છે. સભ્યની પોતાની સંપત્તિનું અસલ બિલ તે પોતે રાખે છે અને SHG તેના લોન રેકોર્ડ સાથે નકલ રાખે છે.
SHGએ લોનથી શું ખરીદ્યું તે બેંકને જણાવવું પડે?
ઘણી વાર હા. RBIના DAY-NRLM નિર્દેશો મુજબ ₹10 લાખ સુધીની SHG લોન પર કોઈ કોલેટરલ નથી, અને ₹10 લાખથી ₹20 લાખ સુધીના ભાગ પર સિક્યોરિટી મુખ્યત્વે લોનથી બનેલી સંપત્તિનું હાઇપોથિકેશન હોય છે. બેંક બિલ કે સંપત્તિની યાદી માગી શકે; તમારો સેંક્શન લેટર અને RBIનો વર્તમાન માસ્ટર સર્ક્યુલર જુઓ.
શું SHG સપ્લાયરને રોકડ ચુકવણી કરી શકે?
SHGના બેંક ખાતામાંથી ટ્રાન્સફર કે ચેકથી ચૂકવવું વધુ સુરક્ષિત છે, જેથી બિલ સાથે મેળ ખાતો સ્પષ્ટ રેકોર્ડ રહે. રોકડ ચુકવણી પછી સાબિત કરવી મુશ્કેલ છે અને સભ્યો કે બેંક સાથે વિવાદ થઈ શકે.
કોઈ સભ્ય SHG છોડે તો જૂથની સંપત્તિનું શું થાય?
જૂથ બીજું કંઈ નક્કી ન કરે તો જૂથની સંપત્તિ SHG પાસે જ રહે છે. છોડનાર સભ્યની બચતનો હિસ્સો SHGના નિયમો મુજબ પતાવાય છે, અને મિનિટ્સમાં લખવું જોઈએ કે સંપત્તિ કે તેની ભાડાની આવક પર તેનો કોઈ દાવો છે કે નહીં.
આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે, વ્યક્તિગત નાણાકીય, ટેક્સ કે કાનૂની સલાહ નથી. કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલા તમારી બેંક, લેન્ડર અથવા યોગ્ય સલાહકાર પાસેથી ખાતરી કરો.